Alaskan Malamute - LARA - psy p�nocy, opis rasy, galeria, zdj�cia, artyku�y. Najnowsze artyku�y

PIES TO NIE WILK, TO PIES

Sun, 18 Jul 2010 20:18:28 +0200

Poni�szy artyku� zosta� napisany wy��cznie na podstawie publikacji znanych badaczy, naukowc�w i behawioryst�w.

Do niedawna wierzono (i dzi� du�o ludzi w to wierzy), �e pies zosta� udomowiony przez cz�owieka mniej wi�cej tak: Cz�owiek z�apa� wilka (np. wybra� szczeni� z nory), oswoi� go i stworzy� psa. Nic bardziej mylnego. Z bada� naukowych na temat udomowienia wynika, �e stworzenie psa w ten spos�b by�o w zasadzie niemo�liwe. A oto kilka powod�w:

Wilk jest zwierz�ciem stadnym (�yj�cym w �cis�ych zwi�zku z cz�onkami stada), niezwykle ostro�nym i nieufnym wobec cz�owieka (wie to ka�dy, to cho� raz pr�bowa� tropi� wilki – naprawd� trudno zobaczy� wilka). Oswojony wilk nie zachowuje si� jak pies. Niemiecki biolog badaj�cy wilki Erik Zimen odkry�, �e niemo�liwe jest zsocjalizowanie z cz�owiekiem wilczk�w, kt�re uko�czy�y 19 dni (w tym wieku szczeni�ta zar�wno wilcze jak i psie �ywi� si� jeszcze wy��cznie mlekiem). W ameryka�skim „Wolf Park” (najwi�kszym o�rodku w USA zajmuj�cym si� ochron� i hodowl� wilk�w) m�ode wilczki s� wychowywane przez ludzi ju� w wieku 8 – 10 dni. Dzi�ki temu wilki w o�rodku s� przywyk�e do swych ludzkich opiekun�w. Dyrektor tego o�rodka, psycholog, behawiorysta i �wiatowej s�awy specjalista Erich Klighammer przez lata wraz z wyszkolon� kadr� zajmowa� si� socjalizowaniem wilczych szczeni�t z lud�mi. Konieczne jest aby procedura ta rozpocz�a si� zanim maluchy otworz� oczy i opiera�a si� na sta�ej opiece nad maluchami. To wszystko, aby otrzyma� troch� oswojone wilki. Spr�bujcie wyobrazi� sobie mezolitycznego cz�owieka pr�buj�cego tego dokona�. W „Wolf Park” opiekunowie zdaj� sobie spraw�, �e to nie s� zwierz�ta domowe (pets), i �e wkraczaj�c w wilczy �wiat musz� odpowiednio si� zachowywa�. �aden cz�owiek nie stanie si� cz�onkiem wilczej watahy. I nikt tam nie pr�buje zachowywa� si� jak lider stada. Wilki nie traktuj� znanych sobie ludzi jak cz�onk�w stada, ale raczej jak przyjaznych obcych. Wielu biolog�w badaj�cych wilki (na wolno�ci i w niewoli) przekona�o si� o tym, �e wilki maj� poczucie odr�bno�ci gatunkowej, z cz�owiekiem mog� si� zaprzyja�ni�, ale go do stada nie przyjm�. Pomimo dzisiejszej zaawansowanej wiedzy i r�nych technik, wilki te oswojone s� tylko cz�ciowo i nadal s� potencjalnie niebezpieczne. W zasadzie, wilk kt�ry nie boi si� ludzi jest znacznie bardziej niebezpieczny ni� dziki wilk. Przedstawi� przet�umaczony przez mnie cytat z ksi��ki „Dogs” Ray’a i Lorny Coppiner:
„Dwadzie�cia lat temu Erich wprowadzi� mnie do g��wnego wybiegu gdzie znajdowa�a si� wataha „oswojonych” wilk�w. Wszystkie wilki by�y urodzone w niewoli i wychowane przez cz�owieka (tak jak kilka pokole� ich przodk�w). Ca�a wataha by�a watah� pokazow� o�rodka i codziennie mia�a kontakt z lud�mi. Powiedzia�em Erichowi, �e znam si� na psach i wiele razy obserwowa�em wilki na wolno�ci, ale nie wiem jak mam si� zachowa� w stosunku do oswojonych wilk�w.” „Potraktuj je jak psy” odpowiedzia� Erich autorytatywnie. I tak zrobi�em. Poklepa�em wilczyc� o imieniu Cassi po boku, m�wi�c co� w stylu: „dobry wilk” – w odpowiedzi zobaczy�em ca�y garnitur z�b�w. To by� test moich mo�liwo�ci utrzymania si� na nogach i szybkiego reagowania na polecenia wydawane przez Ericha: „Uciekaj, uciekaj, zabij� ci�! Wilki otoczy�y mnie, jeden zacz�� szarpa� za spodnie, a Cassi skoncentrowa�a si� na moim ramieniu. „Czemu j� uderzy�e�?” zapyta� mnie p�niej Erich, „Nie uderzy�em, poklepa�em! Kaza�e� mi traktowa� je jak psy. To w�a�nie robi� z psami. A nawet je�li im si� to nie spodoba, to nie pr�buj� odgry�� mi g�owy. I dlaczego wy wszyscy zajmuj�cy si� wilkami macie te wszystkie blizny?” Wydusi�em jednym tchem, pr�buj�c przyczepi� �ci�gacz do poszarpanego r�kawa mojej puchowej kurtki.Postanowi�em ju� nigdy nie traktowa� wilk�w jak psy. Od tamtego momentu i Erich i ja zacz�li�my powa�nie studiowa� r�nice w zachowaniu wilk�w i ps�w.”

Oswojenie wilk�w nie jest proste i wymaga cho�by porz�dnych ogrodze�. Mezolitycznym ludziom trudno by�oby zatrzyma� przy sobie wilki. Antropolog M.J.Meggit w swej ksi��ce „Man, Culture and Animals” opisuje jak rdzenni mieszka�cy Australii wybieraj� m�ode dingo z nor. Oswojone dingo wa��saj� si� w pobli�u wioski przez par� lat. Ale gdy osi�gaj� pe�n� dojrza�o�� seksualn�, odchodz�. Aborygeni znaj� ten schemat i gdy kt�ra� z kobiet upodoba sobie jakiego� dingo, �amie mu przednie nogi, by nie m�g� wr�ci� na wolno��.
Fotograf dzikiej przyrody Lois Crisler wraz z m�em sp�dzi�a dwa lata w p�nocnej Alasce. Ka�dego lata wychowywali miot z�apanych wilczych szczeni�t, by m�c je fotografowa�. W ksi��ce :Arctic Wild” opisuje swoje �ycie w tundrze z m�odymi wilkami przychodz�cymi do obozu i wychodz�cymi wed�ug w�asnej woli. Sceny te przywodz� my�l, �e wcze�ni ludzie naprawd� mogli oswoi� wilki. Zwierz�ta wydawa�y si� akceptowa� t� dw�jk� ludzi, wita�y si� z nimi, bawi�y si� z nimi. Ale to by�o tylko wtedy, gdy by�y m�ode. Wiele dzikich zwierz�t mo�na oswoi� i bawi� si� z nimi gdy s� m�ode. Ale wi�kszo�� wraca do dzikich instynkt�w i zachowa� gdy dojrzewa. Tak by�o i w tym przypadku.
Psy i wilki wykazuj� inne zdolno�ci poznawcze. Inaczej si� ucz�. Zosta�o to eksperymentalnie dowiedzione przez psychologa Harry’ego Frank’a. Eksperyment ten zosta� przeprowadzony na wilkach i psach rasy uznawanej za jedn� z najbardziej zbli�onych do wilk�w – Alaskan Malamute. (wi�cej na temat eksperymentu Franka tutaj ).
Wilki uczy�y si� przez obserwacj�, psy natomiast potrzebowa�y powt�rek by nauczy� si� rozwi�zywania konkretnych zada�. Crislerowie na Alasce opisywali jak wilki obserwowa�y ich, gdy zamykali drzwi na rygiel, p�niej powtarza�y ten proces same (z doskona�ym skutkiem). Trenerzy ps�w maj� odwrotne do�wiadczenia – psy generalnie nie s� w stanie nauczy� si� niczego poprzez proste demonstracje. W swej ksi��ce Ray i Lorna Coppingerowie opisuj� sw�j eksperyment: wychowywali w jednym czasie malutkie kojotki i pieski rasy border collie w tym samym wieku i tej samej p�ci. Co tydzie� wa�yli maluchy by sprawdzi� i por�wna� tempo ich rozwoju. Takiego w�a�nie dnia przenie�li kojotki do pustego ogrodzenia. Kiedy wa�yli jednego, inny wspi�� si� po siatce i po g�rnej barierce wr�ci� do swojej klatki przy borderkch. Coppineger�w ol�ni�o. Kojotki umia�y wydostawa� si� z zamkni�cia. Ale czy umia�y znaczy, �e to robi�y? By to sprawdzi� wysypali na noc m�k� wok� klatek. Rano wsz�dzie by�o pe�no �lad�w �apek kojot�w. Ka�dej nocy wychodzi�y z kennelu i polowa�y na myszy. Borderki nigdy nie nauczy�y si� wychodzi�. Istnieje wiele wi�cej dowod�w na to, �e dzikie zwierz�ta s� nie tylko znacznie sprawniejsze w rozwi�zywaniu problem�w, ale potrafi� nauczy� si� rozwi�zywa� problemy przez obserwowanie poczyna� innych, w tym ludzi. Psy tego nie potrafi�.

A czy wilki mo�na nauczy� czego� przydatnego dla cz�owieka? Wielu opiekun�w oswojonych wilk�w przekona�o si�, �e na pos�usze�stwo nie ma co liczy�. A czy mo�na wilki nauczy� pracy w zaprz�gu? W ksi��ce Coppinger�w mozna znale�� fragment ksi��ki Erika Zimena, w kt�rej jest zdj�cie zaprz�gu wilk�w. A historia jego by�a taka:
Erik uczy� wilki ci�gn�� sanie. Pracowa� z pi�cioma urodzonymi w niewoli, wychowanymi przez ludzi wilkami. �wiczyli codziennie przez ca�� zim�. W ko�cu wszystkie zaakceptowa�y uprz��, ci�ar sa� i idee podr�owania w prostej linii. Jednak ka�dy zdawa� si� by� bardziej zainteresowany zachowaniem osobistej przestrzeni, przez co wyprawa by�a do�� ryzykowna. Komendy „gee” i „haw” nie dzia�a�y, wilki wybiera�y w�asny kierunek. W pewnym momencie jeden czy dwa zdecydowa�y, �e pobieg�y wystarczaj�co daleko i po prostu si� po�o�y�y. Wreszcie wilki zacz�y zachowywa� si� agresywnie mi�dzy sob�, walcz�c o w�asn� przestrze�. W ko�cu sytuacja zosta�a opanowana, a Zimen i jego �ona tego popo�udnia sami ci�gn�li sanie do domu. Komentarz Coppingera:
„Od ponad 12 lat �cigam si� na zawodach psimi zaprz�gami i jestem przekonany, �e dobry zesp� ps�w zaprz�gowych nie potrzebuje „wilczych dodatk�w” (np. domieszki wilczej krwi). Wilki nie s� ani szybsze ani silniejsze od ps�w zaprz�gowych. Nie wykonuj� lepiej komend, je�li w og�le je wykonuj�. Bardzo wa�n� r�nic� mi�dzy psami a wilkami jest to, �e wilki s� m�drzejsze, szybciej i wi�cej si� ucz�, ale nie mo�na ich zbytnio wyszkoli� warunkowaniem instrumentalnym. Psy s� wystarczaj�co m�dre by wykonywa� prac� i wystarczaj�co g�upie by to robi�.”

Biologiczny pow�d dla kt�rego udomowienie wilka przez oswojenie jest niemo�liwe jest taki, �e oswojenie nie jest przenoszone w genach. Oswojony wilki wyda na �wiat dzikie potomstwo (z instynktami skierowanymi przeciw cz�owiekowi). Pies wyda na �wiat potomstwo z instynktami skierowanymi ku cz�owiekowi. S� to dwa gatunki istotnie, instynktownie, genetycznie r�ne.
A oto kr�tkie i zwi�z�e o�wiadczenie na temat tej biologicznej dychotomii, kt�re zosta�o napisane przez Australijskiego biologa Laurie Corbett w ksi��ce ”The Dingo in Australia and Asia” :
„W praktyce, potomstwo d�ugiej linii udomowionych zwierz�t b�dzie prezentowa�o dzia�ania wymagane przez cz�owieka, natomiast oswojony potomek dzikich zwierz�t b�dzie wymaga� oswajania w ka�dym pokoleniu. Zatem jest to teoretycznie niemo�liwe by udomowi� zwierze i zachowa� jego naturalne schematy zachowa�, poniewa� w gr� wchodz� dwie genetyczne kombinacje i zwierze musi pod��a� jedn� lub drug�.”

Wi�c jak by�o? Jak powsta� pies?

W okresie paleolitu g�rnego (ok. 15 ty� lat temu) cz�owiek zacz�� si� osiedla�. Powsta�a nowa nisza. A gdzie zbierali si� ludzie przez d�u�szy czas, tam znajdowa�y si� odpadki np. dla cz�owieka niejadalne: ko�ci, kawa�ki padliny, ziarna, zgni�e warzywa, owoce. W�wczas w drodze selekcji naturalnej, te wilki, kt�re by�y mniej p�ochliwe i nie radzi�y sobie z polowaniem, mia�y szanse prze�y� od��czaj�c si� od stad i �eruj�c w pobli�u ludzkich osiedli.
Droga ewolucyjna wilka zacz�a rozchodzi� si� w dwie strony. Z jednej by� wilk- doskona�y �owca, �yj�cy w grupach rodzinnych (watahach), coraz doskonalszy w unikaniu ludzi, z drugiej – wilk �ywi�cy si� odpadkami w pobli�u ludzkich osiedli, coraz mniej unikaj�cy ludzi, coraz mniej p�ochliwy, �yj�cy raczej samotnie. Nast�pi�y zmiany nie tylko w zachowaniu, ale tak�e zmiany zewn�trzne. Zmniejszy�y si� rozmiary cia�a, ale r�wnie� proporcje: mniejsza g�owa, mniejsze z�by, s�absze szcz�ki. A najbardziej zmniejszy� si� m�zg.
Wsp�czesne rasy ps�w s� r�ne (r�nych wielko�ci), ale proporcje si� nie zmieni�y i s� takie same dla wszystkich ps�w.
Je�li por�wnamy 50 kilogramowego psa z 50 kilogramowym wilkiem, to oka�e si�, �e g�owa psa jest o 20% mniejsza (czyli znacznie mniejsza). Je�li por�wnamy 70-80 kilogramowego psa i 50 kilogramowego wilka, to oka�e si�, �e maj� taki same g�owy, a m�zg psa jest o 10% mniejszy ni� wilka. Kr�tko m�wi�c: w por�wnaniu z wilkiem, pies ma ma�� g�ow�, a w niej malutki m�zg.

Ale dlaczego tak zmieni� si� eksterier? Jakie s� dowody na to, �e udomowienie opiera�o si� na selekcji naturalnej?

Rosyjski genetyk Dimitri Belayev przeprowadzi� d�ugoterminowy eksperyment na rosyjskich srebrnych lisach. Ten eksperyment pokazuje nam prawdopodobne biologiczne mechanizmy selekcji i specjacji psa. Belayev zarz�dza� ogromn� lisi� farm� w Novosibirsku. Zacz�� selekcjonowa� lisy o mniejszym ‘dystansie’ do ludzi, mniej p�ochliwe (kr�tko m�wi�c, bardziej przyjazne cz�owiekowi), a rozpocz�� to, poniewa� lisy (cho� hodowane tam od 80 lat) s� trudne w utrzymaniu (jak inne dzikie zwierz�ta), uciekaj� opiekunom, czasem pr�buj� gry��, lub w ucieczce mog� zrobi� sobie krzywd�. Belyaev zauwa�y� u niekt�rych lis�w pewn� odmienno�� w zachowaniu obronnym, kt�r� uwa�a� za dziedziczn�. Postanowi� prowadzi� selekcj� na t� w�a�nie cech�. Pocz�tkowe stado eksperymentalne sk�ada�o si� z 465 lis�w wybranych losowo spo�r�d tysi�cy. Ich reakcje na ludzi by�y nieco odmienne: 40% ba�o si� i by�o agresywnych, 30% by�o ekstremalnie agresywnych, 20% p�ochliwych, a 10% wykazywa�o spokojne, eksploracyjne reakcje (ale nawet te mog�y gry��). R�nica, kt�r� Belyaev wykaza� mi�dzy nimi, to dystans ucieczki od cz�owieka. Ucieczka jest sposobem na unikanie niebezpiecze�stwa i jest istotna dla prze�ycia w dzikim �wiecie. Znajduj� si� tu dwa istotne komponenty, kt�re mo�na zmierzy�: 1) to jak blisko mo�na podej�� do zwierz�cia, zanim ono zacznie ucieka�, oraz 2) jak daleko ucieknie.
Belyaev wybiera� osobniki o spokojnych, eksploracyjnych zachowaniach. W nast�pnych pokoleniach selekcjonowa� coraz bardziej rygorystycznie, a� zacz�y powstawa� lisy ch�tnie podchodz�ce do cz�owieka (odwrotno�� ucieczki). Po 18 pokoleniach Belyaev zacz�� otrzymywa� udomowione lisy, zupe�nie inne od dzikich. Reagowa�y na ludzi aktywnie i pozytywnie. Siedz�c w klatkach wygl�da�y swoich opiekun�w, a gdy ci si� zjawiali, w�azi�y im na kolana i domaga�y si� pieszczot. Reagowa�y na nadane im imiona. Zachowywa�y si� jak psy. Eksperyment nadal trwa i dzi�, 50 lat po jego rozpocz�ciu istnieje spora populacja ca�kiem niezwyk�ych, zupe�nie udomowionych lis�w. Ale co najciekawsze, to wraz ze zmianami zachowania (jako skutek uboczny) dokona�y si� zmiany w wygl�dzie. Mia�y oklapni�te uszy, pojawi�o si� wiele bia�ych znacze� na sier�ci, macha�y ogonami na powitanie, szczeka�y, a nawet u samic pojawi�a si� ruja dwa razy w roku.

Czy wczesny cz�owiek m�g� sam doprowadzi� do takiej selekcji?

Nie. Mezolityczny cz�owiek musia�by prowadzi� �wiadom�, d�ugoterminow� selekcj�, nie dopuszczaj�c przy tym, by zwierz�ta te kojarzy�y si� z tymi o wi�kszym dystansie. Musia�by trzyma� mn�stwo wilk�w w porz�dnych klatkach, prowadz�c �wiadom� hodowl�.
W do�wiadczeniu Belyaev’a istotny te� jest fakt, �e nie nast�pi�a zmiana wielko�ci, nie zmniejszy�y si� czaszki, ani z�by. U psa ten proces musia� nast�pi� wcze�niej, w drodze innej naturalnej selekcji.

Wi�c najprawdopodobniej by�o tak:
Najpierw rozesz�a si� droga ewolucyjna wilka: i powsta� proto-pies, �ywi�cy si� odpadkami przy ludzkich osadach. Zmniejszy� si� rozmiar cia�a, g�owa, m�zg, z�by. Te zmiany by�y przystosowaniem do �ycia na „�mietniku”. Nast�pnie selekcja naturalna zacz�a faworyzowa� osobniki o mniejszym dystansie do cz�owieka – bli�ej podszed�, wi�cej zjad�. Ludzie korzystali z obecno�ci tych zwierz�t, bo odstrasza�y innych potencjalnych zbieraczy odpad�w. Szczekaniem ostrzega�y przed niebezpiecze�stwem. Prosty i bardzo powszechny w �wiecie uk�ad – symbioza. W drodze darwinowskiej selekcji naturalnej powsta� nowy gatunek: pies domowy (Canis familiaris).

A co daje nam ta wiedza?

Trzeba pozna� pochodzenie i natur� psa, by m�c go zrozumie�.
W ostatnich latach modna sta�a si� teoria dominacji, m�wi�ca, �e pies to w zasadzie wilk, wi�c psia struktura socjalna jest taka sama jak wilcza. A je�li pies to nie wilk, to jak ta teoria ma si� do rzeczywisto�ci?
Przenoszenie konkluzji stworzonych w oparciu o wilcze watahy prosto na psy domowe sprawia troch� problem�w.
Pierwszym problemem jaki si� pojawia jest kontrowersyjna poprawno�� przenoszenia wniosk�w wyci�gni�tych z bada� nad wilkami na inny gatunek. Faktem jest, �e te oba gatunki maj� wsp�lne pochodzenie, ale selekcja naturalna, a p�niej sztuczna doprowadzi�y do wielu zmian i r�nic mi�dzy tymi gatunkami. Do�wiadczenie Belyaeva dowiod�o, �e znacz�ce zmiany w socjalno�ci mog� zaj�� niezwykle szybko. Wiemy ju�, �e pies to nie wilk. Czy mo�na wi�c nauczy� si� czego� o psach obserwuj�c wilki? Pewnie tak, ale je�li chcemy dobrze zrozumie� ich zachowania, to powinni�my zacz�� bada� same psy. Zachowania wilk�w nie dadz� nam odpowiedzi na wszystkie pytania. Je�li chcemy nauczy� si� czego� o ludziach, to mo�emy spr�bowa� zrobi� to obserwuj�c szympansy, ale znacznie wi�cej nauczymy si� obserwuj�c samych ludzi.
Drugi problem, to badania wilk�w jako takie. Powszechny pogl�d na temat socjalnych zachowa� wilk�w oparty jest na mitach, braku wiedzy i nieprawid�owo prowadzonych badaniach. Wi�kszo�� z tych bada� prowadzonych by�o na podstawie obserwacji wilk�w w niewoli a nie naturalnych wilczych watahach w ich naturalnym �rodowisku. A nienaturalne okoliczno�ci rzutuj� ogromnie na wyniki bada�. Biolog (�wiatowej s�awy badacz wilk�w) D.Mech por�wnuje to do studiowania ludzkich zachowa� na podstawie obserwacji ludzi w wi�zieniach. Opisuje naturaln� wilcz� watah� jako rodzin� - spokrewnionych ze sob� wilk�w (para alfa to rodzice, a reszta to potomstwo) – nieagresywn� w stosunku do siebie, zorganizowan� grup�. W niewoli umieszczano razem obce sobie, nie spokrewnione wilki, �yj�ce w znacznym stresie, na nie wielkiej przestrzeni. Wynikiem tego cz�sto agresja kszta�towa�a hierarchi�. Kilku szkoleniowc�w pod�apa�o troch� takich informacji. Oto cytat podany przez Lindsay’a (2001) z ksi��ki pewnego tresera:
„W stadzie m�odych ps�w tocz� si� zawzi�te walki o pozycj� w hierarchii. R�wnie� w stadzie sk�adaj�cym si� z ludzi i ps�w, wsp�zawodnictwo o rang� jest wyra�ne. I tak jak w stadzie ps�w, hierarchia mo�e zosta� ustalona przy u�yciu si�y – ale tak ,by cz�owiek wyszed� z tego zwyci�sko. Trzeba przekona� psa, �e cz�owiek jest znacznie silniejszy od niego.”
Takie stwierdzenia s� wynikiem �le przeprowadzonych bada� nad wilkami. Psy, te na wolno�ci i te w naszych domach nie s� tak ��dne w�adzy i krwi. Taka strategia przetrwania mo�e by� obserwowana u zestresowanych, st�oczonych na niewielkiej przestrzeni grup.
Poza tym nale�y pami�ta�, �e to w jaki spos�b interpretujemy to co widzimy, zale�y od naszej teoretycznej orientacji. Je�li, np. jeste� freudowskim psychoanalitykiem, to pewnie wsz�dzie b�dziesz dostrzega� symbole falliczne. Dok�adanie tak samo, trener b�d�cy gor�cym zwolennikiem teorii dominacji, b�dzie postrzega� ka�de zachowanie psa jako pr�b� zdominowania w�a�ciciela. Swoj� drog� ma to pewne znamiona teorii spisku. Nauka pokaza�a, �e feudowska psychoanaliza jest w przewa�aj�cej cz�ci niew�a�ciwa i nieefektywna (Freud stworzy� swoj� teori� na podstawie bada� ludzi chorych psychicznie). Podobnie nauka pokazuje nam, �e teoria dominacji mo�e te� nie by� do ko�ca w�a�ciwa. Mech (1999) w swej ksi��ce daje jasno do zrozumienia, �e uk�ady hierarchiczne wilczych watah nie zosta�y do ko�ca poznane i sklasyfikowane. Jeszcze nie wiele wiemy na temat socjalnych zachowa� wilk�w pod wzgl�dem uk�ad�w hierarchicznych. David Mech i Luigi Boitani podaj� taki opis wilczego stada:
Typowa wilcza wataha, to rodzina, w kt�rej rodzice kieruj� aktywno�ci� grupy, dziel�c si� obowi�zkami. Samica przewodzi w takich zadaniach, jak np. opieka nad szczeniakami, a samiec w takich jak zdobywanie po�ywienia i przemieszczanie si�. Uk�ad hierarchiczny jest nieliniowy i do�� skomplikowany.

Poni�ej przedstwi� przet�umaczony przez mnie cytat z ksi��ki :”Wolves: Behavior, Ecology and Conservation” L.David Mech, Luigi Boitani. Jest to dzie�o, napisane przez znanych na ca�ym �wiecie naukowc�w, kt�rzy ca�e lata sp�dzili na badaniach wilk�w z ca�ego �wiata.:
„W popularnej literaturze wilki s� cz�sto przedstawiane jako zwierz�ta �yj�ce w linowej hierarchii dominacyjnej. Z pocz�tku nie umia�em zdefiniowa� relacji w wilczych watahach trzymanych w niewoli, gdy� nie widzia�em w nich tyle agresji, ile si� spodziewa�em. Szczeni�ta sp�dza�y czas na nieko�cz�cych si� gonitwach, cz�sto z pozosta�ymi cz�onkami stada, a nawet czasem z ojcem. Doros�e osobniki cz�sto spa�y razem, jeden obok drugiego, opiekowa�y si� rannymi, w ci�gu dnia razem eksplorowa�y teren.
Po przeczytaniu intryguj�cej dyskusji napisanej przez Lookwood’a (1976), przeanalizowa�em powt�rnie obserwacje poczynione przez Murie (1944) i Schenkel’a (1947). Wszyscy ci autorzy postrzegali �ycie w wilczej watasze jako nieliniowe, skomplikowane relacje. „Uleg�o��” opisuj� jako domaganie si� uwagi i opieki. By� mo�e relatywna waga dominacji zale�y od sk�adu watahy, dost�pno�ci po�ywienia i sposobu patrzenia obserwatora.”�
W istocie relacje w poszczeg�lnych watahach zale�� od wieku, p�ci i charakteru cz�onk�w grupy. We wszystkich badanych przez siebie watahach (w niewoli i na wolno�ci) autorzy zaobserwowali wiele r�nic i trudno m�wi� tu o schemacie wilczego stada, kt�ry tak cz�sto i tak ch�tnie przyjmowany jest za pewnik przez treser�w ps�w.

Daniels i Bekoff w swych badaniach wolno �yj�cych (bezpa�skich) ps�w na terenach miejskich i wiejskich zaobserwowali znikom� tendencj� do grupowania si�. Te psy raczej pozostawa�y samotne i unika�y zachowa� stadnych. Je�li powstawa�y grupy (wi�ksze na wsiach, mniejsze w miastach), to nie wykszta�ca�y zachowa� stadnych, ani liniowej hierarchii. Nie tworzy�y stad czy watah, ale nie trwa�e grupy (to wa�ne rozr�nienie). W grupach tych cz�onkowie przychodzili i odchodzili. Nie by�o jednej rozmna�aj�cej si� pary. W zasadzie nie by�o �adnych specjalnych regu�. Socjalno�� wilk�w i ps�w jest znacz�co odmienna w wielu aspektach. M�wi�c kr�tko psy nie s� z regu�y zwierz�tami stadnymi. Obserwowane grupy tworzy�y si� lub nie w zale�no�ci od warunk�w �rodowiska, w kt�rym zwierz�ta si� znalaz�y.
Psy s� zwierz�tami socjalnymi, ale nie stadnymi.

Czy to znaczy, �e u ps�w „dominacja” w og�le nie istnieje?

Termin dominacja by� (i nadal jest) tak bardzo nadu�ywany, �e teraz wielu id�cych z post�pem szkoleniowc�w, nie chce w og�le go u�ywa�. Patricia McConnell w swym seminarium „the truth about the dominance” sugeruje by nie wylewa� dziecka z k�piel�; by zdefiniowa� czym jest, a czym nie jest dominacja. Przesada w �adn� stron� nie jest dobra.

Etologiczna definicja dominacji: (w angielskim) Dominance is the priority access to prefered limited resources.
Czyli w wolnym t�umaczeniu: pierwsze�stwo w dost�pie do ograniczonych , po��danych zasob�w. Ponadto nie ma czego� takiego jak „dominant” jako cecha charakteru. Dominacja jest relacj� mi�dzy dwoma osobnikami w danej sytuacji.
P.McConnel dzieli psy na te tzw. szukaj�ce statusu – czyli psy niepewne siebie, cz�sto przesadzaj�ce w swych reakcjach, s� to psy najcz�ciej sprawiaj�ce problemy swym w�a�cicielom; oraz psy nie szukaj�ce statusu, czyli psy do�� pewne siebie, ma�o konfliktowe.
Czy �atwo stwierdzi� czy dany pies szuka statusu czy nie? Zdecydowanie nie. To samo zachowanie mo�e by� spowodowane szukaniem statusu, lub prze�yciem traumatycznym, lub po prostu mo�e by� wyuczone. Je�li kto�, tak jak Jan Fennel twierdzi, �e wszystko jest spraw� dominacji (i �e wie wszystko), to chyba straci� rozum.
Co istotne (wed�ug McConnell) w�a�ciciel psa szukaj�cego statusu nie powinien stara� si� z nim o ten status przepycha�. Ka�dego zachowania mo�na psa nauczy�, lub oduczy� stosuj�c si� do praw uczenia si� i nie ma sensu powodowa� konfliktu z psem. Zbyt �atwo �le zinterpretowa� psie zamiary oraz ich znacznie i problem mo�na tylko rosn��.

Agresja Dominacyjna.

Teoria dominacji pr�buje rozwi�za� w prosty spos�b problem agresji. Gdyby nie to, nie by�a nikomu potrzebna. Wielu autor�w ucieka od paradygmatu dominacji by zminimalizowa� nieporozumienia zwi�zane z okre�leniem ‘dominacja’. Lindsay (2001) odnosi si� do „agresji kontroluj�cej”, O’Heare (2001) do „agresji kompleksu kontroli”, a Donaldson (1996) preferuje dyskusj� o tym co pies robi, a co w�a�ciciel chce by robi�, polegaj�c na szkoleniu , a nie obni�aniu pozycji zwi�zanej z dominacj�.
Zjawisko to polega na tym, �e pies w niew�a�ciwy spos�b u�ywa agresji w sytuacjach, w kt�rych ludzie pasywnie lub aktywnie kontroluj� jego zachowanie lub zasoby. Teoria dominacji daje nam tylko jedno rozwi�zanie – obni�y� pozycj�. A w pewnych sytuacjach spowoduje to wej�cie z psem w konfrontacje. A ta mo�e by� niebezpieczna. Mo�na te� rozpatrywa� takie zachowanie w ramach teorii uczenia si�. Daje nam to wiele mo�liwo�ci modyfikacji zachowania. Pies uczy si� przez warunkowanie instrumentalne jak manipulowa� �rodowiskiem niezale�nie od tego jakiej teorii trzyma si� jego w�a�ciciel. Tego co mu wolno lub nie uczy si� w taki w�a�nie spos�b, przez pozytywne/negatywne wzmocnienia/wygaszenia. (O’Heare, 2003)

No tak, ale wielu w�a�cicieli ps�w powie, �e od kiedy stosuj� si� do zasad teorii dominacji (np. wed�ug ksi��ki J.Fishera), ich pies zacz�� si� lepiej zachowywa�. Czy to znaczy, �e teoria dominacji jednak dzia�a? Z psychologicznego punktu widzenia odpowied� jest prosta. To co powoduje, �e pies jest ‘grzeczniejszy’, to konsekwencja w�a�cicieli. Nie jest wa�ne co w�a�ciciele robi�, byle robili to zawsze. Psy s� wysoce zrytualizowanymi stworzeniami. Dla swojego zdrowia psychicznego potrzebuj� codziennych rytua��w. Czy to b�dzie jedzenie przed w�a�cicielami, czy po, czy to b�dzie le�enie na kanapie. Je�li pozwalamy psu by raz le�a� na kanapie a raz nie, to jak on ma zrozumie� o co nam chodzi, �atwo wtedy o konflikt. Wa�ne jest by�y niezmienne zasady, np. �e pies w og�le na kanapie nie le�y, lub mo�e le�e� tylko na jednej a na pozosta�ych nie. Jakie s� zasady nie ma znaczenia, byle w�a�ciciele byli konsekwentni.

W Polsce jest niestety ma�o publikacji na ten temat (cho� mo�e wkr�tce si� to zmieni). W�a�ciciele ps�w nie maj� mo�liwo�ci poznania wynik�w bada� prowadzonych nad natur� psa i dokonania wyboru sposobu post�powania z nim. Dla tych, kt�rzy czytali (dost�pne w Polsce) ksi��ki Johna Fishera – wybitnego behawiorysty przytocz�, fragment napisanego przez niego (w 1995r.) artyku�u „Understanding the Behaviour of the Pet Dog”, by pokaza�, �e nauka idzie wci�� do przodu i nawet wielcy znawcy musz� ci�gle rewidowa� swoje pogl�dy:
„Je�li Ray Coppinger ma racj� (a jest wiele bada� naukowych, kt�re to potwierdzaj�) – u ps�w nie wykszta�ca si� wiele zachowa� obserwowanych u doros�ych wilk�w. [..] Programy dominacyjne (doradzanie w�a�cicielom zdominowania swoich ps�w), takie jakie sam przez wiele lat stosowa�em w swojej praktyce opieraj� si� na niesprawdzonych teoriach i s� raczej niew�a�ciwe. [...]”
Wielu behawioryst�w radzi, by pozostawi� teori� dominacji do ponownej weryfikacji i porz�dnego przebadania, a skupi� si� na mechanizmach uczenia si�. W ten spos�b na pewno wi�cej z psem mo�na osi�gn��.

Bibliografia:

Ray Coppinger and Lorna Coppinger „Dogs. A Startling New Understanding of Canine Origin, Behavior & Evolution”
James O’Heare “Dominance Theory and Dogs”
David L. Mech and L.Botiani “Wolves. Behavior, Ecology and Conservation”
Harry Frank and Martha Gialdini Frank “On the effects of domestication on canine social development and behavior” Applied Animal Ethology (1982)
John Fisher "Understanding the Behaviour of the Pet Dog"
Paticia McConnel “The Truth About the Dominance” seminar.

Teks pochodzi ze strony: www.dogproject.pl

JAK CHRONI� SWOJEGO PSA PRZED UPA�EM!

Thu, 15 Jul 2010 10:43:07 +0200

Zwierz�ta w r�ny spos�b przystosowa�y si� do znoszenia upa��w. Wielowiekowa specjalizacja stworzy�a r�ne systemy pozbywania si� nadmiaru ciep�a z organizmu. Ka�dy z nas pami�ta z lekcji biologii opowie�ci o s�oniach afryka�skich bior�cych b�otne i piaskowe k�piele. W naszym klimacie psy nara�one s� na bardzo wysokie temperatury w miesi�cach letnich i bardzo niskie zim�. Zdrowy organizm przystosowuje si� do panuj�cych warunk�w otoczenia poprzez mechanizmy reguluj�ce. Szczeg�ln� rol� w koordynacji i nadzorowaniu prawid�owego funkcjonowania organizmu odgrywa o�rodek termoregulacji, odpowiedzialny za utrzymywanie sta�ej temperatury cia�a. Znajduje si� on w podwzg�rzu na terenie centralnego uk�adu nerwowego. W du�ym uproszczeniu, o�rodek termoregulacji jest struktur� odbieraj�c� impulsy i informacje z receptor�w umieszczonych w r�nych cz�ciach organizmu. Po przetworzeniu ich wysy�a impulsy - "rozkazy" nakazuj�ce podejmowanie tkankom odpowiednich dzia�a�, aby utrzymywa� sta�� temperatur� wewn�trzn� cia�a. O�rodek koryguje zbyt nisk� temperatur� nakazuj�c zwi�kszenie produkcji ciep�a (poprzez nasilenie metabolizmu, generowanie skurcz�w mi�ni). Reaguje tak�e na zbyt wysok� temperatur� poprzez nasilenie oddawania ciep�a z organizmu. Podstawowa wiedza o termoregulacji pomaga zrozumie� procesy, kt�re zachodz� w organizmie w trakcie przegrzania i udaru cieplnego.

Co zrobi�, aby pies by� bezpieczny podczas upa��w?

W czasie miesi�cy letnich nale�y zapewni� zwierz�ciu mo�liwo�� schronienia si� przed s�o�cem. Ka�de zwierz� powinno mie� zapewniony dost�p do �wie�ej wody. Nale�y pami�ta�, �e w czasie upa��w b�dzie spo�ywa� jej o wiele wi�cej ni� w miesi�cach ch�odniejszych. Nigdy nie wolno zostawia� psa w zamkni�ciu nara�onego na promienie s�oneczne. Dotyczy to zar�wno przebywania na wybiegu, umieszczenia w klatce, czy w samochodzie. W zamkni�tym poje�dzie, zaparkowanym na s�o�cu temperatura wzrasta b�yskawicznie (niekt�re �r�d�a podaj�, �e nawet o 10C w ci�gu minuty). �atwo sobie wyobrazi�, �e po kilkunastu minutach w aucie temperatura mo�e podnie�� si� do kilkudziesi�ciu stopni, niczym w piekarniku.

Wysokie temperatury szczeg�lnie �le znosz� szczeni�ta, zwierz�ta starsze i oty�e. Podobnie jak zwierz�ta chore, os�abione i szczenne suki. Wyj�tkowo nara�one na przegrzanie s� psy ras kr�tkoczaszkowych, np. boksery, buldo�ki, buldogi, mopsy, czy shih-tzu. U ras tych, skr�cone kana�y nosowe maj� mniejsz� zdolno�� ch�odzenia wdychanego powietrza na terenie ma��owin nosowych, zatem w lecie pobieraj� wi�cej ciep�a z otoczenia. Dodatkowo u wielu osobnik�w skrzyde�ka nosa nie s� prawid�owo wykszta�cone i zaw�aj� otwory nosowe, co utrudnia prawid�owe oddychanie. Psy tych ras szczeg�lnie �le znosz� letnie podr�e i w miar� mo�liwo�ci powinny zostawa� w domu, nie uczestniczy� w d�ugich eskapadach.

Je�li pies towarzyszy nam podczas wakacyjnej wycieczki, mo�emy zabra� ze sob� kilka rzeczy, kt�re u�atwi� mu zniesienie upa��w. Dobrze jest mie� zimn� wod�, najlepiej z lodem oraz szmatk�, kt�r� mo�na namoczy� i po�o�y� psu na g�owie. Dobrym rozwi�zaniem jest atomizer - spray taki, jak do zraszania kwiat�w, kt�rym mo�emy co pewien czas spryska� psa. Jest to powszechnie stosowana metoda w USA, przede wszystkim na wystawach, gdzie przy ka�dym ringu le�� kolorowe spryskiwacze.

Mechanizmy termoregulacji dzia�aj� do pewnego momentu, oddaj�c nadmiar ciep�a. Jednak�e w krytycznej chwili dochodzi do prze�amania stanu r�wnowagi, kiedy kompensacja nie zabezpiecza ju� przed dalszym wzrostem temperatury wewn�trznej. Objawy przegrzania i udaru cieplnego wynikaj� z utraty r�wnowagi wewn�trznej organizmu (homeostazy) i rozchwiania mechanizm�w kontroluj�cych wsp�prac� uk�ad�w kr��enia i oddechowego, co jest dramatyczne w skutkach i mo�e grozi� �mierci� organizmu.

Objawy przegrzania i udaru cieplnego:

1. Nasilone ziajanie

Psy nie mog� si� poci� na powierzchni ca�ego cia�a, dlatego te� usuwaj� nadmiar ciep�a poprzez ziajanie. Niestety w wysokich temperaturach, spos�b ten szybko staje si� nieefektywny i temperatura wewn�trzna cia�a zaczyna gwa�townie wzrasta�. Pobudza to receptory, kt�re mobilizuj� organizm do podj�cia pr�by usuni�cia nagromadzonego ciep�a poprzez zwi�kszenie ilo�ci oddech�w.

2. Szybkie, p�ytkie oddechy

Normalna ilo�� oddech�w na minut� u zdrowego psa waha si� od oko�o 10 u ps�w du�ych do 30 u ma�ych. Uwa�ny w�a�ciciel z �atwo�ci� zauwa�a ka�de przyspieszenie i zwi�kszenie liczby oddech�w u swego pupila. W czasie przegrzania pies zwi�ksza ilo�� oddech�w, aby pozby� si� nagromadzonego ciep�a, lecz jednocze�nie staj� si� one p�ytsze, wi�c organizm otrzymuje mniej tlenu. To mobilizuje do jeszcze wi�kszego nasilenia wdech�w, kt�re nie s� efektywne. Powstaje co� w rodzaju samonap�dzaj�cego si� b��dnego ko�a.

3. Blade, szare albo sine b�ony �luzowe

Ich kolor sprawdzamy odchylaj�c spoj�wk� oka lub podnosz�c wargi psa i ogl�daj�c dzi�s�a. Zdrowe b�ony �luzowe s� w kolorze r�owym. U zdrowego psa po kr�tkim uci�ni�ciu na dzi�s�o na moment staje si� ono jasne, ale bardzo szybko zn�w wraca do barwy r�owej. Dzieje si� tak gdy�, w momencie ucisku krew jest mechanicznie usuwana z naczy� w�osowatych, a po jego ustaniu powinna do nich nap�yn�� w ci�gu maksymalnie 2 sekund. Ten czas, kt�ry nazywamy w�o�niczkowym lub kapilarnym, �wiadczy o wydolno�ci naczy� krwiono�nych i jest jednym z element�w branych pod uwag� przy ocenie wydolno�ci uk�adu kr��enia.

U ps�w w stanie przegrzania i udaru ciep�ego z powodu zaburze� w kr��eniu i termoregulacji kolor b�on �luzowych ziemna si�. Cz�sto staj� si� one lepkie, suche - nie wystarczaj�co wilgotne (suche wargi, j�zyk i nos).

4. Przyspieszenie akcji serca

T�tno staje si� szybkie i p�ytkie, tzn. fala jest kr�tka i niska. T�tno mierzymy na wewn�trznej stronie uda, na t�tnicy udowej. Uciskamy t�tnic� i wyczuwany t�tno pod palcem wskazuj�cym b�d� serdecznym. Prawid�owe t�tno u ps�w doros�ych wynosi u ps�w du�ych 70-100, �rednich 80-130, a ma�ych 90-160 uderze� na minut�. Niemiarowe i p�ytkie t�tno sugeruje niewydolno�� uk�adu kr��enia. W czasie przegrzania, z powodu szybkich lecz p�ytkich oddech�w dochodzi do mniejszego utlenienia krwi. W tej dramatycznej sytuacji organizm reaguje zwi�kszeniem ilo�ci uderze� serca.

5. Hipertermia - podniesienie temperatury cia�a , nawet powy�ej 410C.

U zdrowego psa w stanie spoczynku temperatura mierzona doodbytniczo wynosi 38-390C. W czasie przegrzania, w wyniku za�amania si� mechanizm�w kompensacji temperatura cia�a podnosi si� do poziomu zagra�aj�cego �yciu. W temperaturze powy�ej 41 stopni rozpoczyna si� proces denaturacji bia�ek (utrata w�a�ciwo�ci) , nieodwracalnych zmian w kom�rkach i tkankach, a nast�pnie ich obumierania.

6. Stopniowa utrata przytomno�ci, �pi�czka , drgawki

Je�li odpowiednio szybko nie udzielimy psu pierwszej pomocy i nie zawieziemy go do lecznicy weterynaryjnej, mo�e doj�� do stanu ca�kowitej niewydolno�ci oddechowo-naczyniowej, a w nast�pstwie do obrz�ku p�uc i �mierci.

Pierwsza pomoc

Poni�ej opisana zosta�a podstawowa pierwsza pomoc. Jednocze�nie nale�y natychmiast organizowa� transport zwierz�cia do lecznicy weterynaryjnej.

W przypadku zaobserwowania wy�ej opisanych objaw�w, psa nale�y natychmiast umie�ci� w cieniu lub innym ch�odniejszym miejscu. Je�li do przegrzania dosz�o w samochodzie, na wybiegu czy w transporterze zwierze nale�y natychmiast zabra� z nagrzanego miejsca. Miejsce, do kt�rego przenosimy psa powinno by� ch�odniejsze, ale nie o bardzo du�ej r�nicy temperatur.

K�adziemy psa na ziemi, na boku. Upewniamy si� czy ma wyprostowan� szyj�, tak aby drogi oddechowe by�y w naturalnym u�o�eniu. Otwieramy delikatnie pysk i upewniamy si�, czy j�zyk nie zas�ania wej�cia do gard�a.

Gdy pies jest ju� prawid�owo u�o�ony i mamy pewno��, �e jego drogi oddechowe s� dro�ne, przyst�pujemy do stopniowego och�adzania zwierz�cia. Pierwsz� czynno�ci� jak� nale�y wykona� jest po�o�enie mokrej szmatki, lekkiego r�cznika na czaszce i szyi psa. Ma to na celu ochron� m�zgu przed wysok� temperatur�, a bod�ce z obszaru szyi natychmiast trafiaj� do o�rodka termoregulacji i o�rodka oddychania.

Nast�pnie przyst�pujemy do STOPNIOWEGO och�adzania ca�ego cia�a psa. Nale�y go delikatnie polewa� letni� wod�. Nie nale�y nagle ozi�bia� psa bardzo ch�odn� wod� lub zanurza� go w wannie z zimn� wod�. Mo�e to doprowadzi� do skurczu naczy� obwodowych i w rezultacie do jeszcze wi�kszego upo�ledzenie oddawania ciep�a z organizmu zwierz�cia. Wystarczy, �e powoli s�abym, delikatnym strumieniem och�odzimy pocz�tkowo klatk� piersiow� i brzuch, a nast�pnie ko�czyny zwierz�cia. Nie nale�y psa przykrywa� �adnym r�cznikiem, nawet mokrym, gdy� utrudnia mu to oddanie nadmiaru ciep�a.

Je�li pies jest przytomny mo�emy mu poda� misk� z wod�, ale nie zmuszajmy go do picia. Je�li nie chce, mo�emy zwil�y� mu j�zyk, wargi i nos. Nie pr�bujemy podawa� zwierz�ciu �adnych lek�w.

Po udzieleniu pierwszej pomocy psa nale�y jak najszybciej zawie�� do lecznicy. Nawet je�li jego stan znacznie si� poprawi�, to jego �ycie nadal jest w niebezpiecze�stwie.

W czasie transportu musimy zapewni� zwierz�ciu odpowiednie warunki. Uk�adamy psa na tylnym siedzeniu, zapewniaj�c mu jak najwi�cej miejsca. Nie k�adziemy go w baga�niku, ani nie wk�adamy do klatki, kt�ra jest znacznie gorzej wentylowana. Otwieramy okna lub/i w��czamy klimatyzacj�, aby zapewni� ci�g�y dost�p i cyrkulacje �wie�ego powietrza. Je�li to mo�liwe, warto wcze�niej uprzedzi� lekarza, �e zaraz przywieziemy zwierz� cierpi�ce z powodu przegrzania. Oczywiste jest, i� pacjent taki powinien by� przyj�ty natychmiast, bez oczekiwania w kolejce, gdy� jest to sytuacja zagro�enia �ycia.

Podsumowuj�c, w przypadku przegrzania:

- umieszczamy zwierz� w ch�odniejszym miejscu,

- och�adzamy powoli ca�e cia�o, zaczynaj�c od g�owy i szyi,

- jak najszybciej dostarczmy psa do lecznicy weterynaryjnej,

- pami�tamy o odpowiednich warunkach podczas transportu.

Czego nie nale�y robi�:

- nie och�adzamy psa nagle, nie wrzucamy go do zimnej wody,

- nie poimy na si��,

- nie podajemy �adnych lek�w.

Po powrocie z lecznicy psu, kt�ry uleg� przegrzaniu lub udarowi cieplnemu, nale�y zapewni� spokojne, ch�odne i odosobnione miejsce, w kt�rym b�dzie czu� si� bezpiecznie i odpoczywa�. Podopieczny musi mie� sta�y dost�p do �wie�ej wody. Prowadz�cy lekarz weterynarii zadecyduje kiedy mo�na mu poda� posi�ek i jaki ma on by�. Udar cieplny jest dla zwierz�cia du�ym stresem, dlatego zaleca si� podawanie lekkostrawnych i warto�ciowych posi�k�w.

Pami�tajmy, �e w czasie upa��w zwierz�ta nale�y otacza� szczeg�ln� opiek�. Dotyczy to wszystkich zwierz�t towarzysz�cych cz�owiekowi. Zasady post�powania s� takie same w przypadku innych gatunk�w. Przy kolejnej wizycie w gabinecie weterynaryjnym warto jest poprosi� prowadz�cego lekarza weterynarii, aby pokaza� nam jak zmierzy� t�tno, oceni� kolor b�on �luzowych i czas kapilarny u naszego podopiecznego. Maj�c odpowiedni� wiedz�, mamy szanse na uratowanie �ycia naszym przyjacio�om.

lek. wet. Anna Dominiak

VADEMECUM WYSTAWCY

Thu, 18 Feb 2010 11:47:02 +0100

Wystawianie psa to bardzo wci�gaj�ce hobby i kupuj�c psa z rodowodem trzeba liczy� si� z tym �e i nas ca�kowicie ono poch�onie. Opr�cz niew�tpliwej przyjemno�ci zaprezentowania swojego ulubie�ca szerszemu gronu mi�osnik�w kynologii, wystawy s� okazj� do spotka� z innymi pasjonatami rasy, nawi�zywania nowych przyja�ni, wymiany do�wiadcze� z hodowcami i w�a�cicielami innych ps�w, poszerzenia swojej wiedzy na temat kynologii a tak�e zwiedzania nowych miejsc. INFORMACJE PODSTAWOWE Organizowaniem Wystaw Ps�w Rasowych w Polsce zajmuje si� Zwi�zek Kynologiczny. Rozr�niamy nast�puj�ce rodzaje wystaw i pokaz�w: - wystawy mi�dzynarodowe FCI z prawem nadawania CACIB-u; - wystawy krajowe; - wystawy klubowe; - wystawy champion�w; - pokazy popularyzuj�ce psa rasowego. Na wystawy organizowane przez Zwi�zek mog� by� zg�aszane psy zarejestrowane w Zwi�zku lub uznanych przez Zwi�zek innych organizacjach kynologicznych. W wystawach mog� uczestniczy� tylko zdrowe psy posiadaj�ce za�wiadczenia wymagane przez s�u�by weterynaryjne. Suki w widocznej ci��y lub cieczce nie mog� uczestniczy� w wystawach. Psy mog� by� zg�aszane wy��cznie do jednej z nast�pujacych klas: - klasa szczeni�t - wiek od 6 do 9 miesi�cy; - klasa m�odzie�y- wiek od 9 do 18 miesi�cy; - klasa po�rednia - wiek od 15 do 24 miesi�cy; - klasa otwarta - wiek powy�ej 15 miesi�cy; - klasa u�ytkowa - tylko dla ps�w posiadaj�cych certyfikat u�ytkowo�ci ( my�liwskie itp.); - klasa champion�w- dla ps�w posiadaj�cych tytu� championa mi�dzynarodowego i - lub krajowego organizacji kynologicznej uznawanej przez FCI; - klasa weteran�w - dla ps�w i suk kt�re uko�czy�y 8 rok �ycia. Przy ocenie ps�w s�dzia bierze pod uwag� zgodno�� ze wzorcem rasy, a tak�e ewentualne wady wrodzone i nabyte fizyczne i psychiczne. Ocena indywidualna dotyczy danego osobnika i pies mo�e otrzyma� jedn� z wymienionych ocen: Ocena doskona�a (dosk) mo�e by� przyznana psu idealnemu lub takiemu kt�ry jest bardzo bliski idea�owi wzorca rasy. Ocena bardzo dobra (bdb) mo�e by� przyznana psu kt�ry posiada typowe cechy rasy ma zachowane proporcje i jest we w�asciwej kondycji. Nieliczne drobne b�edy moga by� tolerowane. Ocena dobra (db) mo�e by� przyznawana psu posiadaj�cemu g��wne cechy rasy i nie maj�cego wad dyswalifikuj�cych (wn�trostwo, wady zgryzu, wady anatomiczne, wadliwe umaszczenie itp.). Ocena dostateczna (dst) powinna by� przyznawana psu kt�ry odpowiada wzorcowi rasy, ale nie posiada pewnych cech uznanych za istotne lub jego kondycja nie jest optymalna. Ocena dyskwalifikuj�ca (dyskw) powinna by� przyznana psu kt�ry nie odpowiada wzorcowi rasy, jest agresywny, wykazuje anomalie j�der, wady zgryzu, wady umaszczenia, gatunku szaty, albinizm, wykazuje powa�ne lub dyskwalifikuj�ce wady w rozumieniu wzorca. Psy nie mieszcz�ce si� w �adnej z wy�ej wymienionych kategorii ocen powinny zosta� zwolnione z ringu z werdyktem nie do oceny, kt�ry powinien zosta� wpisany do karty oceny. W klasie szczeni�t pies mo�e otrzyma� nast�puj�ce oceny: - Wybitnie obiecuj�cy - (wo); - Obiecuj�cy - (o); - Ma�o obiecuj�cy - (mo). W ka�dej klasie z wyj�tkiem klasy szczeni�t przyznawane s� medale lub rozety dla 3 pierwszych ps�w kt�re uzyska�y ocen� doskona�� z lokat� I, II lub III. Lokata I- z�oty medal; Lokata II- srebrny medal; Lokata III- brazowy medal. TYTU�Y NA WYSTAWACH W POLSCE Zwyci�zca M�odzie�y - tytu� ten mo�e otrzyma� na ka�dej wystawie (opr�cz wystawy champion�w) pies lub suka, kt�ry uzyska w klasie m�odzie�y ocen� doskona�� z lokat� I. Najlepszy Junior w Rasie - tytu� ten mo�e otrzyma� na ka�dej wystawie (opr�cz wystawy champion�w) pies lub suka wybrana poprzez por�wnanie psa i suki, kt�re uzyska�y w klasie m�odzie�y oceny doskona�e z lokat� I oraz tytu� Zwyci�zca M�odzie�y. Tak wybrany reprezentant rasy bierze nast�pnie udzia� w konkurencji wyboru najlepszego juniora ca�ej wystawy - BIS Junior. Je�li nie zostanie wy�oniony Najlepszy Junior w Rasie w konkurencji BIS Junior maj� prawo reprezentowa� ras� zar�wno pies jak i suka kt�re uzyska�y w klasie m�odzie�y oceny doskona�e z lokat� I oraz tytu� Zwyci�zca M�odzie�y. Najlepszy Pies/Suka w Rasie - o tytu� ten konkuruj� psy/suki z ocenami doskona�ymi i lokata I w klasie po�redniej, otwartej, u�ytkowej i champion�w konkuruj�c ze sob� w por�wnaniu. Zwyci�zca Rasy - o tytu� konkuruj� pies i suka kt�re na danej wystawie zdoby�y tytu� Najlepszy Pies/Suka w Rasie oraz pies, kt�ry zdoby� tytu� Najlepszy Junior w Rasie. Najlepsze Szczeni� w Rasie - tytu� ten mo�e otrzyma� na ka�dej wystawie (opr�cz wystawy champion�w) pies lub suka wybrany poprzez por�wnanie psa i suki, kt�re uzyska�y w klasie szczeni�t oceny wybitnie obiecuj�ce z lokat� I. Tak wybrany reprezentant rasy bierze nast�pnie udzia� w konkurencji wyboru najlepszego szczeni�cia ca�ej wystawy - BIS Szczeniat. Najlepszy Weteran w Rasie - tytu� ten mo�e otrzyma� na ka�dej wystawie (opr�cz wystawy champion�w) pies lub suka wybrana poprzez por�wnanie psa i suki, kt�re uzyska�y w klasie weteran�w oceny doskona�e z lokat� I. Tak wybrany reprezentant rasy bierze nast�pnie udzia� w konkurencji wyboru najlepszego weterana ca�ej wystawy - BIS Weteran. Zwyci�zca Wystawy Champion�w - mo�e otrzyma� pies/suka na wystawie champion�w, o tytu� ten konkuruj� psy/suki z tytu�ami Mi�dzynarodowego Championa , Championa i M�odzie�owego Championa. M�odzie�owy Zwyci�zca Polski - tytu� ten jest przyznawany tylko na jednej wystawie mi�dzynarodowej w roku (Pozna�) i mo�e go uzyska� pies/suka kt�ry uzyska w klasie m�odzie�y ocen� doskona�� z lokat� I. Zwyci�zca Polski - tytu� ten jest przyznawany tylko na jednej wystawie mi�dzynarodowej w roku (Pozna�); w walce o ten tytu� por�wnywane s� ze sob� psy/suki z klas po�redniej, otwartej, u�ytkowej i champion�w, kt�re w swoich klasach otrzyma�y oceny doskona�e i lokaty I. M�odzie�owy Zwyci�zca Klubu - mo�e by� przyznany psu i suce na wystawie klubowej wed�ug zasad ustalonych przez Kluby. Zwyci�zca Klubu - mo�e by� przyznany psu i suce na wystawie klubowej wed�ug zasad jak wy�ej. KONKURENCJE FINA�OWE Zwyci�zca Grupy - BOG (Best of Group) - o ten tytu� konkuruj� psy i suki kt�re uzyska�y na wystawie tytu� Zwyci�zca Rasy oraz nale�� do tej samej grupy ras. Przyznawane s� trzy lokaty I, II i II. Grup jest 11, a malamuty nale�� do grupy V. Zwyci�zca Wystawy - BIS (Best in Show) - o ten tytu� konkuruj� zwyci�zcy poszczeg�lnych grup. Przyznawane sa trzy lokaty I, II i III. Dodatkowe konkurencje: Najpi�kniejsze Szczeni� Wystawy (BIS Puppy) - konkuruj� psy i suki startuj�ce w klasie szczeni�t i uzyskuj�ce ocen� Wybitnie Obiecuj�c� z lokat� I. Najpi�kniejszy Junior Wystawy (BIS Junior) - konkuruj� psy/suki z tytu�em Najlepszy Junior w Rasie, a je�li nie zosta� taki wybrany do konkurencji przyst�puje zar�wno pies i suka z tytu�em Zwyci�zca M�odzie�y. Najpi�kniejszy Weteran (BIS Weteran) - konkuruj� psy i suki z klasy weteran�w, kt�re uzyska�y ocen�. doskona�� z lokat� I. Najlepsza Para Ps�w - pies i suka tej samej rasy b�d�ca w�asno�ci� jednego w�a�ciciela. Najlepsza Grupa Hodowlana - co najmniej trzy psy /suki tej samej rasy z tym samym przydomkiem hodowlanym. Najlepszy Reproduktor - s� to tytu�y przyznawane na wystawach klubowych wed�ug zasad ustalonych przez Kluby. Najlepsza Suka Hodowlana - s� to tytu�y przyznawane na wystawach klubowych wed�ug zasad ustalonych przez Kluby. SKR�TY STOSOWANE NA WYSTAWACH Intch - champion mi�dzynarodowy (interchampion). Ch - champion wystawowy, po tym zwykle nast�puje skr�towe wskazanie kraju np. Ch.Rus. - Champion Rosji, Ch.Au. - Champion Austrii. NPwR - Najlepszy Pies w Rasie. NSwR - Najlepsza Suka w Rasie. NSzwR - Najlepsze Szczeni� w Rasie. NJwR - Najlepszy Junior w Rasie. NWwR - Najlepszy Weteran w Rasie. Zwyc - zwyci�zca - zwykle tutaj nast�puje okre�lenie presti�owego tytu�u np. Zwyci�zca Polski, Zwyci�zca Saksonii, Zwyci�zca Litwy? ZwM� - Zwyci�zca M�odzie�y. ZwR (BOB) - Zwyci�zca Rasy. CACIB - certyfikat na mi�dzynarodowego championa. Res CACIB - rezerwowy certyfikat na mi�dzynarodowego championa. CWC/CAC - certyfikat na wystawowego championa (w Polsce CWC; w innych krajach CAC- Certificat d'Aptitude de Conformite au Standard). resCAC - rezerwowy certyfikat na wystawowego championa, przyznawany w niekt�rych krajach. PKR - Polska Ksi�ga Rodowodowa. M�Ch - champion m�odzie�y. BOS - Best Opposite Sex - najlepszy pies/suka w rasie. BOB - Best of Breed - zwyci�stwo rasy. BOG - Best of Group- najpi�kniejszy pies w danej grupie FCI. BOD - Best of Day - najpi�kniejszy pies dnia wystawy. BIS- Best in Show - najpi�kniejszy pies wystawy. CO ZE SOB� ZABRA� NA WYSTAW�? Wybieraj�c si� na wystaw� ze swoim ulubie�cem nale�y pami�ta� aby mie� ze sob�: - ksia�eczk� zdrowia psa z aktualnym �wiadectwem szczepienia ewentualnie; - urz�dowe �wiadectwo zdrowia je�li wymaga tego organizator wystawy; - orygina� lub kopie rodowodu; - dow�d wp�aty; - potwierdzenie zg�oszenia psa na wystaw� (otrzymamy poczt� na kilka dni przed wystaw�); - zestaw do piel�gnacji (szczotki, grzebyki itp.); - zapasowa smycz i smycz- ring�wk�; - miseczk� na wod� i butelk� z wod�; - smako�yki lub ulubion� zabawk�; - kocyk dla psa; warto zaopatrzy� si� te� w specjaln� klatk� dla psa, kt�ra zapewni mu komfort, a nam wolne r�ce. WYSTAWY A HODOWLA Ka�da suka kt�ra ma by� suk� hodowlan� a tak�e pies kt�ry ma by� w przysz�o�ci reproduktorem aby zakwalifikowa� si� do hodowli opr�cz eksterieru zgodnego z wzorcem rasy musi mie� tzw. oceny hodowlane. W przypadku suki s� to co najmniej 3 oceny bardzo dobre , lub doskona�e zdobyte na 3 wystawach w tym jednej mi�dzynarodowej lub klubowej, od 3 r�nych s�dzi�w. Pies natomiast musi uzyska� co najmniej 3 oceny doskona�e zdobyte na 3 wystawach w tym jednej mi�dzynarodowej lub klubowej od 3 r�nych s�dzi�w. CHAMPIONAT POLSKI M�odzie�owy Champion Polski. Tytu� M�odzie�owego Championa Polski mo�e by� przyznany na podstawie uzyskania przez psa/suk� 3 -krotnego tytu�u Zwyci�zcy M�odzie�y od trzech ro�nych s�dzi�w na wystawach w tym co najmniej jednej klubowej lub mi�dzynarodowej bez wyznaczonego okresu odst�pu czasowego. Champion Polski. Na ka�dej wystawie w kraju s�dziemu przys�uguje prawo przyznania certyfikatu na wystawowego championa Polski (CWC). Certyfikat mo�e otrzyma� pies/suka kt�ry uko�czy� 15 miesi�cy i uzyska� ocen� doskona�� z lokat� I w klasie po�redniej, otwartej, u�ytkowej i champion�w bez wzgl�du na ilo�� konkurent�w. Trzy CWC uzyskane od trzech r�nych s�dzi�w w tym co najmniej jeden na wystawie klubowej lub mi�dzynarodowej s� podstaw� do uzyskania przez suk� lub psa tytu�u Championa Polski, pod warunkiem �e mi�dzy pierwszym a ostatnim wnioskiem up�ynie co najmniej 6 miesi�cy. CHAMPIONAT MI�DZYNARODOWY (INTERCHAMPIONAT) Na wystawie mi�dzynarodowej s�dzia mo�e przyzna� certyfikat mi�dzynarodowego championa pi�kno�ci CACIB (Certificat d'Aptitude au Championnat International de Beaute) dla jednego psa i suki (bez wzgl�du na ilo�� konkurent�w) na drodze por�wnania psy/suki z ocen� doskona�� lokat� I z klasy po�redniej, otwartej, u�ytkowej i champion�w. Po przyznaniu CACIB-u s�dzia mo�e przyzna� rezerwowy CACIB (res CACIB) wywo�uj�c do por�wnania drugiego doskona�ego psa z klasy z kt�rej pochodzi zwyci�zca i por�wnuj�c tak� nowa stawk�. W przypadku gdy pies kt�ry otrzyma� CACIB ma ju� tytu� Mi�dzynarodowego Championa Pi�kno�ci wniosek ten automatycznie przechodzi na psa z tytu�em res CACIB. Aby otrzyma� tytu� Mi�dzynarodowego Championa Pi�knosci psy musz� uzyska� cztery certyfikaty CACIB w trzech ro�nych krajach od trzech r�nych s�dzi�w niezale�nie od liczby konkurent�w . Jeden z czterech certyfikat�w musi by� uzyskany w kraju zamieszkania w�a�ciciela lub kraju pochodzenia rasy.

DOGOTERAPIA

Tue, 19 Jan 2010 13:05:17 +0100

Dogoterapia to metoda wykorzystuj�ca odpowiednio przygotowane psy w rehabilitacji os�b niepe�nosprawnych, jak r�wnie� daj�ca wspania�e efekty w terapii os�b samotnych i starszych.�

Dogoterapia jest jedn� z najbardziej naturalnych form rehabilitacji. Badania wykazuj� znakomity wp�yw kontaktu z psem na zdrowie i psychik� cz�owieka. Jest jedn� z form zooterapii, kt�r� stosuje si� w wielu krajach, g��wnie w USA. Zosta�a zapocz�tkowana w 1964 roku przez ameryka�skiego psychiatr� dzieci�cego Borisa Levisona.�
W naszym kraju dogoterapia obecna jest dopiero od kilku lat.

Dogoterapia to system �wicze� i zabaw z psami wspomagaj�cy rehabilitacj� ruchow� oraz umys�ow� dzieci i doros�ych dotkni�tych takimi chorobami, jak; autyzm, pora�enie m�zgowe, upo�ledzenie umys�owe, niedow�ad ko�czyn oraz wieloma innymi. Poprzez terapi� kontaktow�, czyli zabawy, przytulanie i g�askanie psa, osoby dotkni�te niepe�nosprawno�ci� du�o szybciej i dok�adniej pr�buj� wykona� �wiczenia. Rozlu�nieni, w bezstresowej zabawie zapominaj� o swoich problemach. Rado�� i u�miech jest widoczny na ich twarzach. Tutaj udzia� psa s�u�y wzmocnieniu rehabilitacji , wszechstronnie oddzia�uj�c na psychik�, odczucia i zdrowie dziecka.

Obecno�� psa - terapeuty podczas zaj�� jest bardzo pomocna, chocia�by dlatego, �e:

- m�j pies zawsze akceptuje,
- m�j pies nigdy nie zabrania.

Do dogoterapii nadaj� si� psy r�nych ras (jednak najcz�ciej spotykane s�: labrador retriever, golden retriever, alaskan malamute, syberian husky, samojed, nowofundland). Powinny spe�nia� okre�lone warunki. Musz� by� odpowiednio przeszkolone, pos�uszne, �agodne, zdrowe (systematyczna kontrola weterynaryjna), czyste, tolerancyjne, pewne siebie, akceptuj�ce obcych, a tak�e lubi� pieszczoty i ch�tnie wsp�pracowa�.

Cele dogoterapii.�

Prowadzenie zaj�� z udzia�em psa ma na celu mi�dzy innymi:

- prze�amanie bariery l�ku przed kontaktem z psem,
- akceptowanie obecno�ci psa w bliskim otoczeniu,
- nawi�zanie i pog��bianie kontaktu z psem,
- kszta�towanie pozytywnych emocji dziecka,
- pobudzanie zmys��w: wzroku, s�uchu, dotyku i w�chu,
- koncentracj� uwagi,
- rozpoznawanie cz�ci cia�a cz�owieka i psa,
- podejmowanie r�nych form dzia�a� ruchowych w obecno�ci psa i w kontakcie z nim,�
- nauk� relaksacji w obecno�ci psa,
- umo�liwienie dziecku wykonywanie wybranych czynno�ci piel�gnacyjnych przy psie,�
- je�eli to mo�liwe – rozwijanie mowy, wzbogacanie s�ownictwa oraz nazywanie w�asnych emocji,�
- wykonywanie czynno�ci porz�dkowych w kontakcie z psem, - uczenie zasad bezpiecznego post�powania z psem, itp.

Podczas zaj�� wykonuje si� wiele rodzaj�w �wicze� i zabaw maj�cych s�u�y� podstawowemu celowi dogoterapii: rozwojowi dziecka, pobudzeniu jego zmys��w i pozytywnych emocji.

Korzy�ci p�yn�ce z dogoterapii:�

- przynosi rado�� i wywo�uje u�miech,
- pozwala rozwija� kontakty spo�eczne,
- poprawia komunikacj�,
- pozwala my�le� o czym� innym ni� w�asna osoba, wiek, choroba.�
- stymuluje ruch i aktywno��, samodzielno�� i odpowiedzialno��,�
- daje mo�liwo�� okazania uczu�,
- wytwarza swoist� wi�: cz�owiek – zwierz�,
- podwy�sza pewno�� siebie, nadaje �yciu sens,
- pomaga zdoby� nowych przyjaci�,
- u�atwia przej�� przez samotno��, chorob� i depresj�,
- rozwija funkcje poznawcze, koncentracj� uwagi, orientacj� przestrzenn�,�
- uczy samoakceptacji.

Pies terapeuta - dokumenty:

1) Za�wiadczenie z egzaminu przeprowadzonego
przez Fundacj� Dogoterapeutyczn� “W�a�nie tak” w Bydgoszczy. Pies terapeutyczny jako jedyny w tej edycji oceniony “doskonale”.
2) �wiadectwo z egzaminu na Psa Towarzysz�cego wydane przez G��wn� Komisj� Szkolenia Ps�w Zwi�zku Kynologicznego w Polsce.
3) Rodow�d - Maya jest “bardzo” rasowa, ale ma to ma�e znaczenie - jest po prostu dobrym psem, kt�ry lubi dzieci (z wzajemno�ci�)
4) Za�wiadczenie weterynaryjne - Maya jest pod sta�� kontrol� lekarza weterynarii co gwarantuje bezpiecze�stwo zaj��.

Cz�sto zadawane pytania.

Jakie cechy musi posiada� pies terapeuta?

Dobre ch�ci w�a�ciciela psa, to jeszcze nie wszystko, aby pies „sta� si�” terapeut�. Pies musi by� dobrze wyszkolony. Pies terapeuta musi by� zdrowy (posiada� aktualne za�wiadczenie weterynaryjne). Nie mo�e wykazywa� �adnych (!) oznak agresji. Musi by� pewny siebie, przewidywalny, pos�uszny. Lubi� pieszczoty i dotyk. Pozytywnie reagowa� na nowo poznane osoby. Cierpliwy.

Jakie psy mog� pracowa� z osobami niepe�nosprawnymi?

Nie ma jednej czy dw�ch ras specjalnie przeznaczonych do dogoterapii. Spotka�am si� z pracuj�cym rottweilerem i owczarkiem niemieckim. Jednak najcz�ciej spotykane to; labrador retriever, golden retriever, nowofundland, alaskan malamute, syberian husky.

Co to znaczy “Calming Signals”?

Calming Signals – ang. sygna�y uspokajaj�ce. Sygna�y te maj� pom�c psu w unikni�ciu niebezpiecze�stw i problem�w, os�abi� stres i niepok�j, nerwowo��, g�o�ne d�wi�ki i inne nieprzyjemne odczucia. Mog� te� by� u�yte w celu uspokojenia samego siebie. S� to sygna�y takie, jak np.; odwracanie g�owy, odwracanie si�, oblizywanie nosa, zastygni�cie w bezruchu, machanie ogonem, pozycja zapraszaj�ca do zabawy, siadanie, ziewanie, podchodzenie po �uku, w�chanie pod�o�a i kilka innch. Wiele os�b, kt�re obserwowa�o swoje psy, nauczy�o si� nie tylko lepiej rozumie� swoich pupuli, ale te� im pomaga�. Ich wzajemne relacje wyra�nie poprawi�y si�. (cyt. „Sygna�y uspokajaj�ce – jak psy unikaj� konflikt�w” Turid Rugaas)

Co oznaczaj� skr�ty AAA i AAT?

AAA - Animal Assisted Activities - s� to zaj�cia z udzia�em r�nych zwierz�t. Polegaj� one na spotkaniach i zabawach bez ustalonego konkretnego programu. Czas trwania takich zaj�� nie jest okre�lony.

AAT - Animal Assisted Therapy – s� to zaj�cia z udzia�em zwierz�t, gdzie ka�demu uczestnikowi terapii jest wytyczony cel. Post�py rehabilitacji s� oceniane i mierzone.

Kiedy i gdzie zacz�to zaj�cia dogoterapii?

Po raz pierwszy „terapi� z udzia�em psa” odnotowano w 1964 roku w Stanach Zjednoczonych. Psychiatra dzi�ciecy Boris Levison zaobserwowa�, �e jego autystyczni podopieczni, bez najmniejszych trudno�ci, nawi�zali kontakt z psem. Od tej pory psy zacz�to wprowadza� do programu rehabilitacji os�b niepe�nosprawnych.

POCZ�TKI RASY

Fri, 15 Jan 2010 14:07:43 +0100

Przed 35 tysi�cami lat ludzie migruj�c z Centalnej Azji przekroczyli Cie�nin� Beringa wraz ze swoimi psami w typie szakala (Canis aureus). Psy te, krzy�owane z arktycznymi wilkami (Canis lupus) ewoluuj�c na przestrzeni wiek�w da�y pocz�tek rasom arktycznym, mi�dzy innymi malamutom. W epoce neolitu, 3500 - 2000 lat p.n.e., wykszta�ci� si� charakterystyczny typ ps�w p�nocnych, kt�ry przetrwa� do dnia dzisiejszego. Psy w typie malamuta istnia�y wi�c ju� przed pi�cioma tysi�cami lat. P�nocne szpice charakteryzuj�ce si� szorstkim, kud�atym futrem, szpiczastym pyskiem i zakr�conym nad grzbietem ogonem, wyst�powa�y praktycznie we wszystkich mo�liwych umaszczeniach. Od samego pocz�tku istnienia Inuit�w towarzyszy�y im psy, tysi�ce lat przed wynalezieniem sa�. Bez nich podr� i polowania by�yby niemo�liwe - cz�owiek w �aden spos�b nie przetrwa�by w Arktyce bez ps�w, nie maj�c �adnego �rodka transportu na bezkresnych �nie�nych pustyniach, kt�re musia� na d�ugich trasach przemierza� w poszukiwaniu zwierzyny. Dowody archeologiczne wskazuj�, �e zaprz�gi jakie znamy obecnie mog�y by� u�yte nie wcze�niej ni� 300-500 lat temu, aczkolwiek wcze�niej u�ywano ps�w jucznych i travois - dw�ch �erdzi, kt�rych ko�ce po��czone by�y nad grzbietem psa, a drugi koniec ci�gn�� si� po ziemi, pomi�dzy nimi mocowano �adunek. Ps�w u�ywano tak�e przy zdobywaniu po�ywienia - polowano z nimi na nied�wiedzie polarne i inne arktyczne ssaki. Kiedy cz�owiek zasiedli� obszary dalekiej P�nocy, zacz�� kszta�towa� psy zgodnie z r�nymi potrzebami, wy�aniaj�c w ten spos�b poszczeg�lne rasy. Tak�e Malehmiuci wyhodowali stopniowo psy w swoim w�asnym typie, silne, wytrzyma�e i potrafi�ce doskonale pracowa� przy oszcz�dnym wy�ywieniu. Po upolowaniu du�ej zdobyczy psy transportowa�y mi�so do osady. Kiedy w danym rejonie brakowa�o �ywno�ci, ca�e osady pakowa�y sw�j dobytek na psy i przenosi�y si� gdzie indziej. Psy ci�gn�y lub nios�y �adunek, a cz�owiek szed� przed nimi w rakietach �nie�nych toruj�c drog� w �niegu, by psom �atwiej by�o pokonywa� szlak. To t�umaczy dlaczego potrzebowano ps�w silnych i potrafi�cych przemierza� d�ugie trasy, ale ich szybko�� nie by�a ju� istotna - psy porusza�y si� w umiarkowanym tempie, tak by �adunek dotar� na miejsce nienaruszony. �adna inna rasa na �wiecie nie dor�wna dzi� malamutom w d�ugotrwa�ym ci�gni�ciu ci�kich �adunk�w - do tego zadania zosta�y one wyselekcjonowane w doskona�ym stopniu. Mahlemuckie osady znajdowa�y si� wok� Kotzebue Sound w p�nocno-zachodniej cz�ci Alaski i tam w�a�nie narodzi�a si� rasa alaskan malamut�w. Niekt�rzy z eksplorator�w opisuj� te� podobne psy na terenach wybrze�a bardziej na po�udnie. Najwyra�niej ludzie i ich psy migrowali w te rejony, gdzie by�o wi�cej po�ywienia. Przybrze�ne tereny mia�y wi�cej do zaoferowania - bogactwo ryb i zwierzyn� zmieniaj�c� si� wraz z porami roku. Wszystko to sumujac si� mia�o wp�yw na zasi�g populacji ps�w zar�wno na p�noc jak i na po�udnie od pierwotnych osad wok� Kotzebue Sound. Malamuty doskona�ego typu spotka� mo�na by�o na tych terenach a� do po�owy lat sze��dziesi�tych. Inuici Mahlemut znani te� jako Kuvanmiut albo Kobuk, wiedli �ycie o stosunkowo dobrym standardzie, pracowali ci�ko i wci�� rozwijali u swoich ps�w si��, inteligencj� i niezawodno�� na coraz wy�szym poziomie. Zwykli mawia�, ze psy s� najedzone tak cz�sto, jak cz�sto oni sami posilaj� si� na szlaku. To humanitarne podej�cie zaprocentowa�o w temperamencie alaskan malamut�w - maj� one, podobnie jak samojedy, lepszy charakter ni� pozosta�e arktyczne psy poci�gowe, s� bardziej kontaktowe, towarzyskie, przyjazne wobec ludzi. Kiedy sobie u�wiadomimy, jak wiele pracuj�cych ps�w by�o fatalnie traktowanych, niedo�ywionych i eksploatowanych ponad miar�, trudno by� zaskoczonym, ze wiele arktycznych ras ma z�e usposobienie. Malamute byli natomiast �yczliwi i �agodni wobec swoich ps�w, kt�re w zwi�zku z tym boryka� si� musia�y jedynie z surowym klimatem, a nie z okrutnymi praktykami jak u niekt�rych innych lud�w arktycznych. W innych plemionach by�o z tym o wiele gorzej. Chore psy by�y porzucane. Zdarza�o si�, �e niepos�uszny pies zostawia� na szlaku krwawy �lad po obci�ciu ogona lub by� duszony do utraty nieprzytomno�ci. Powszechn� praktyk� by�o dotkliwe bicie ps�w na przyk�ad hamulcem sa�. Psy gryz�ce uprz�� by�y wieszane by straci�y przytomno��, po czym wybijano im tylne z�by. Koriaci ucinali wykastrowanym psom ogony, wierz�c, �e b�d� dzi�ki temu szybsze. Mieli tak�e zwyczaj trzymania szczeni�t w ciemnych do�ach w ziemi od urodzenia do czasu a� mo�na by�o je przypi�� do zaprz�gu - szczeniaki by�y po wyci�gni�ciu tak rozentuzjazmowane, �e trudno je by�o utrzyma�, kiedy wyrywa�y si� do biegu. Suki w ci��y cz�sto pracowa�y a� do chwili porodu, je�li mia� on miejsce w drodze, szczeni�ta by�y porzucane. Jedynie szczeni�ta urodzone w domu mia�y szans� na prze�ycie, je�li zaopiekowa�y si� nimi kobiety. Prze�ywa�y i co za tym idzie rozmna�a�y si� jedynie najsilniejsze osobniki. Pomijaj�c nawet naturaln� selekcj�, pami�ta� trzeba, �e podczas d�ugich wypraw psy nie tylko pracowa�y dla cz�owieka, ale by�y te� zapasem �wie�ego mi�sa dla ludzi i pozosta�ych ps�w, wi�c osobniki nie mog�ce podo�a� wymaganiom klimatu i ci�kiej pracy po prostu zabijano i zjadano. Psy zaprz�gowe �y�y kr�tko, �rednio oko�o 7 lat. Gin�y od odmro�e�, z g�odu, w walkach z innymi psami i z drapie�nikami, w wypadkach na trasie, w wyniku chor�b. Wiele stawa�o si� ofiar� ludzkiego okrucie�stwa i zaniedbania. W surowym arktycznym klimacie, ci�ko pracuj�c, na sk�pych racjach po�ywienia, przetrwa� mog�y jedynie osobniki najtwardsze nie tylko fizycznie, ale i psychicznie. Malamuty by�y �agodne wobec ludzi, ale nie wobec siebie nawzajem. Ich �ycie by�o ci�g�� walk�: o przetrwanie w ekstremalnych warunkach pogodowych, o jedzenie, wzgl�dy cz�owieka, pozycj� w stadzie, o suki. Zaprz�gi nie zachowywa�y si� tak jak te, kt�re widujemy na wy�cigach. Psy cz�sto brutalnie ze sob� walczy�y i wiele z nich podczas tych walk gin�o. K��tliwym psom wyrywano b�d� wy�amywano z�by. Walka o przyw�dztwo w stadzie by�a walk� na �mier� i �ycie - przegrywaj�cego psa rozszarpywa�a reszta stada. Dieta ps�w arktycznych oparta by�a na resztkach mi�sa i t�uszczu foki, wieloryba i morsa, cz�sto gnij�cych. Kiedy brakowa�o jedzenia, psy zjada�y dos�ownie wszystko, ��cznie z uprz�ami i linkami. Psy �yj�ce bardziej na po�udnie by�y oczywi�cie lepiej �ywione, dostawa�y g��wnie suszone ryby. Zim� karmiono je swego rodzaju zup� robion� z suszonych ot�uszczonych o�ci �ososia. Psy dostawa�y jeden posi�ek dziennie, wieczorem, po sko�czonej pracy, wtedy te� by�y pojone. W ci�gu dnia zaspakaja�y pragnienie li��c �nieg. Lizanie �niegu �agodzi�o tak�e powodowane g�odem bolesne skurcze �o��dka. Nieraz psy pracowa�y ci�ko przez wiele dni bez jedzenia i zadzwiaj�ce jest, jak g�oduj�c mog�y nie tylko prze�y�, ale jeszcze pracowa�. Mahlemuci rozmna�ali tylko najlepsze i najbardziej obiecuj�ce m�ode psy, poniewa� nie mogli prowadzi� wi�kszej hodowli ze wzgl�du na sta�y deficyt po�ywienia. Psy agresywne wobec ludzi zabijano i zjadano, st�d dzisiejsza niezwyk�a �agodno�� tej rasy. Od wyniku polowa� zale�a�a ilo�� po�ywienia niezb�dna zar�wno dla ludzi, jak i dla ps�w; w czasie jego niedobor�w psy cz�sto zmuszone by�y walczy� mi�dzy sob� o marne resztki, jakie przypad�y im w udziale. Psy nie przeznaczone do hodowli byly wcze�nie kastrowane. Wykastrowane psy mniej jad�y i nie mia�y sk�onno�ci do nieustannych b�jek, lepiej dzi�ki temu pracowa�y i mog�y by� trzymane razem na mniejszej przestrzeni. Zdarza�o si�, �e jedynie lider by� niewykastrowany, dzi�ki czemu �atwiej m�g� utrzymywa� porz�dek w stadzie. Malamute traktowali swoje psy z estym� i mia�y one dla nich olbrzymi� warto��, w zwi�zku z czym biali ludzie mieli powa�ne problemy z kupieniem od nich malamut�w. T�umaczy to stosunkowo ma�� baz� hodowlan�, od kt�rej wyprowadzamy wsp�czesne alaskan malamuty.

�r�d�o: Jana Wi�niewska www.malamuty.om.pl Bibliografia: Barbara A. Brooks, Sherry E. Wallis "The Alaskan Malamute Yesterday and Today" Betsy Sikora Siino "Alaskan Malamutes" Joan McDonald Brearley "This is the Alaskan Malamute" Jacek Machowski "Inuit. Opowiadania eskimoskie"

ZABAWA W POCI�G

Thu, 24 Dec 2009 11:09:24 +0100

Nasz p�toraroczny PON Leo od jakiego� czasu wskakuje na ludzkie nogi i wykonuje ruchy kopulacyjne. Zdarza si� to stosunkowo cz�sto, zw�aszcza gdy w domu dzieje si� co� ekscytuj�cego. Czasami trudno si� od niego op�dzi�. Najwi�kszy k�opot w tym, �e pr�buje "gwa�ci�" nogi przychodz�cych do domu go�ci, nie oszcz�dzaj�c nawet te�ciowej, kt�ra bywa u nas do�� cz�sto. Wszelkie pr�by odp�dzania go, nawet klapsy niewiele pomagaj�, a ostatnio zdarza si�, �e potrafi warcze�, kiedy pr�bujemy interweniowa�. Mamy wra�enie, �e problem z czasem pogarsza si�, a Leo staje si� coraz bardziej niezno�ny w swoim zachowaniu, nie m�wi�c ju� o tym, �e stawia nas w bardzo niezr�cznej sytuacji wobec os�b odwiedzaj�cych nasz dom. Zachowania seksualne, zw�aszcza wspinanie si� na nogi lub inne przedmioty bywaj� cz�sto przyczyn� zabawnych i mniej zabawnych sytuacji, a kiedy staj� si� cz�ste i uporczywe stanowi� mog� powa�ny problem utrudniaj�cy relacje z naszym pupilem. Niestety my ludzie mamy sk�onno�� do przypisywania im zgo�a innego znaczenia ni� maj� w rzeczywisto�ci, st�d cz�sto zamiast sprawnie poradzi� sobie z nimi, nie�wiadomie przyczyniamy si� do narastania i utrwalenia problemu. Dlaczego psy kopuluj� nasze nogi, poduszki, wi�ksze zabawki, inne psy tej samej p�ci, a nawet koty? Najprostsza odpowied� na to pytanie brzmi - bo s� psami i zachowanie kopulacyjne nale�� do repertuaru ich wrodzonych zachowa�. Jednym z podstawowych cel�w ewolucyjnych ka�dego zwierz�cia jest rozmna�anie s�u��ce przeniesieniu gen�w do nast�pnych pokole�. Nic dziwnego, �e zachowania s�u��ce reprodukcji, w tym zachowania kopulacyjne s� silnie uwarunkowane genetycznie i sterowane przez uk�ad hormonalny zwierz�cia, g��wnie za� m�ski hormon p�ciowy, os�awiony testosteron. W okresie dojrzewania, kiedy dochodzi do intensywnej aktywno�ci uk�adu hormonalnego, zw�aszcza hormon�w p�ciowych, pojawiaj� si� instynktowne zachowania p�ciowe, takie jak znaczenie moczem, zachowania rywalizacyjne wobec innych samc�w, demonstrowanie narz�d�w p�ciowych oraz rzecz jasna zachowania kopulacyjne. W normalnych warunkach, gdy zwierz� �yje w grupie przedstawicieli w�asnego gatunku zachowania te s� prezentowane w odpowiedni, w�a�ciwy dla sytuacji spos�b - samce wykonuj� gesty rywalizacji, pokazuj� (w spos�b zrytualizowany) swoj� si�� i, je�li odnios� sukces, kopuluj� z wybran� samic�. �yj�c w�r�d ludzi pies nie ma najcz�ciej mo�liwo�ci ekspresji wrodzonych zachowa� p�ciowych lub przenosi je na obiekty zast�pcze, najcz�ciej ludzi. Dlatego zdarza si�, �e pies - samiec broni dost�pu do swojej pani tak jak broni�by dost�pu do suki, a jako obiekty seksualnych zap�d�w wybiera poduszki, zabawki, meble lub ludzkie nogi. Rywalizuje tak�e z lud�mi w r�nych sytuacjach. Cho� ju� jedenastotygodniowe szczeniaki obojga p�ci "bawi� si� w poci�g", co ma tak�e zwi�zek z wydzielanym w okresie p�odowym i po porodzie testosteronem, prawdziwe problemy z napastowaniem ludzkich n�g czy przedmiot�w pojawiaj� si� zwykle wraz z dojrzewaniem. Okres dojrzewania to czas eksperyment�w z zachowaniami, tak�e seksualnymi. Wobec braku osobnik�w w�asnego gatunku, w tym przedstawicielek p�ci pi�knej, nasz pozostaj�cy pod wp�ywem hormon�w pupil si�� rzeczy prezentuje je wobec nas lub innych zast�pczych obiekt�w. To jak bardzo intensywne czy uci��liwe staj� si� te zachowania zale�y od dw�ch rzeczy - genetycznych predyspozycji oraz reakcji otoczenia utrwalaj�cych zachowanie. Ka�dy pies, podobnie jak ka�dy m�czyzna, przychodzi na �wiat z baga�em gen�w, kt�re warunkuj� poziom m�skich hormon�w p�ciowych. Wysoki poziom m�skich hormon�w sk�ania nie tylko do zachowa� stricte seksualnych, ale jak ju� wspomnia�em, do rywalizacji, zdobywania, a w sytuacji zagro�enia wyboru strategii walki zamiast unikania konfliktu. W piosence Kayah o testosteronie jest du�o prawdy. W dodatku testosteron dzia�a przeciwl�kowo, dlatego psy pr�buj�ce dotrze� do suki w rui, podobnie jak zakochani faceci, zapominaj� o w�asnym bezpiecze�stwie i podejmuj� skrajnie ryzykowne dzia�ania. Karanie psa za zachowania sterowane pop�dem p�ciowym nie ma wobec tego sensu, co wi�cej mo�e sprowokowa� go do agresji. Psy hiperseksualne z natury, cz�ciej znacz� teren moczem zatrzymuj�c si� na spacerze niemal przy ka�dym krzaczku, s� bardziej sk�onne do b�jek z innymi samcami, w czasie snu zdarzaj� si� im ejakulacje (wytryski nasienia), s� og�lnie bardziej m�skie, no i oczywi�cie bardziej sk�onne do kopulacji. W takich skrajnych wypadkach jedynym rozwi�zaniem jest kastracja lub podawanie psu przepisanych przez lekarza weterynarii preparat�w farmakologicznych hamuj�cych pop�d p�ciowy. Cho� kastracj� polecam zawsze je�li pies nie jest reproduktorem, przed podj�ciem decyzji o niej konieczna jest wnikliwa diagnoza behawioralna. W niekt�rych sytuacjach bowiem mo�e ona nasili� problemy z agresj�, nawet je�li pies przestanie kopulowa�. Zdecydowanie cz�ciej powodem napastowania naszych n�g przez psy, rzadziej suki, jest wzmacnianie zachowania przez, przewa�nie nie�wiadome, reakcje opiekun�w. Tak to ju� jest, �e w przeciwie�stwie do naszych pupil�w, taktujemy seks jako sfer� intymn�, podlegaj�c� restrykcyjnym normom moralnym. Dlatego wszelkiego rodzaju seksualne demonstracje zwierz�t budz� w nas �ywe reakcje za�enowania czy sprzeciwu. Te w�a�nie emocje i nasze zachowanie mog� by� dla psa bardzo nagradzaj�ce. Chc�cy by� w centrum zainteresowania pies, pr�buje cz�sto r�nych zachowa� by zwr�ci� na siebie uwag�. Zdarza si�, �e wi�kszo�� z nich nie robi na ludziach specjalnego wra�enia, natomiast gdy tylko pies zacznie wspina� si� na nogi, jego opiekunowie podskakuj� i wpadaj� w dziwn� dla psa ekscytacj�. Eureka! Nawet je�li krzycz� i machaj� r�kami, a czasem nawet daj� klapsa, zabawa jest przednia, a pies uzyskuje to co chcia� - uwag� opiekun�w i ich emocje. Zamieszanie jest jeszcze wi�ksze, gdy w domu pojawi� si� go�cie. W ten spos�b zachowanie utrwala si�, a je�li zwierz� ma ograniczon� mo�liwo�� uzyskiwania satysfakcji z innych zachowa�, takich jak zabawy, ruch czy kontakt z opiekunami, mo�e sta� si� swego rodzaju obsesj�. Jak radzi� sobie z psem obskakuj�cym nogi domownik�w czy go�ci? Podstawow� zasad� jest niewzmacnianie zachowania, odwr�cenie uwagi psa oraz zaproponowanie mu aktywno�ci daj�cej podobn� emocjonaln� satysfakcj�. Je�li wi�c na przyk�ad pies wskakuje na nog� siedz�cego cz�owieka, najlepiej je�li ten uniemo�liwi mu to na przyk�ad wstaj�c i przechodz�c w inne miejsce, jednocze�nie proponuj�c siad za ulubiony smako�yk lub co� atrakcyjnego do gryzienia (ko�� z prasowanej sk�ry, suszone podroby lub inne przysmaki, kt�re pies d�ugo zgryza). W tego rodzaju dzia�aniach wa�na jest �elazna konsekwencja - powtarzamy je dop�ty, dop�ki pies nie zrozumie, �e dotychczasowe zachowanie nie przynosi �adnej korzy�ci, a zabawa gryzakiem jest tak�e przyjemna. Uniemo�liwiaj�c psu wskakiwanie na nogi nie okazujemy emocji, nie odzywamy si� do psa i nie patrzymy na niego (to bardzo wa�ne!) cho� je�li pies zajmie si� czym� innym lub wykona komend�, mo�emy pochwali� go ciep�ym g�osem. W obecno�ci go�ci nie�atwo unikn�� zamieszania i podniecenia, trudno te� instruowa� ich szczeg�owo jak maj� post�powa� z psem, bo w ko�cu nie przyszli do nas po to, by pracowa� nad zmian� zachowania naszego pupila. Dlatego w tej sytuacji proponuj� inn� taktyk�. Na co dzie� w domu przypinamy psu niezbyt d�ug� (najlepiej star�) smycz, za pomoc� kt�rej b�dziemy mogli kontrolowa� zachowanie zwierz�cia. Chodzi o to, by pies przyzwyczai� si� do tego, ze po domu biega z kawa�kiem ta�my. Gdy zjawiaj� si� go�cie, a pies pr�buje obskakiwa� ich nogi, uniemo�liwiamy mu to przydeptuj�c smycz lub odci�gaj�c go zdecydowanym i p�ynnym ruchem, po kt�rym polu�niamy smycz. Je�li spojrzy w naszym kierunku, odwracamy uwag� smako�ykiem lub zabawk�, kt�r� musi zdoby� wykonuj�c jakie� zadanie, na przyk�ad siad. Tak�e i w tym wypadku obowi�zuje zasada konsekwencji, opanowania i nieokazywania zdenerwowania. Je�li natomiast pies mimo naszych dzia�a� wpada w jeszcze wi�ksze podniecenie, pom�c mo�e tak zwany time-out, czyli zabranie zwierzaka z sytuacji prowokuj�cej zbyt du�e emocje. Spokojnie, stanowczo i bez s�owa (znowu - to bardzo wa�ne!) wyprowadzamy psa do innego pokoju i zamykamy na kilka minut, czekamy, a� si� uspokoi i pozwalamy by wr�ci� do sytuacji. W ten spos�b konsekwencj� zbyt pobudliwego zachowania jest utrata wszelkich korzy�ci i przyjemno�ci. Szczeg�ln� ostro�no�� nale�y zachowa� pr�buj�c poradzi� sobie z psem wskakuj�cym na dzieci. Dzieci s� z natury emocjonalne i ruchliwe, co powoduje, �e s� dla psa znacznie bardziej atrakcyjne jako obiekt zabawy i rzecz jasna seksualnych zap�d�w. S� te� ma�e, �atwiej wi�c na nie wskoczy�. Karanie psa za wspinanie si� na dziecko jest bardziej niebezpieczne z uwagi na to, �e sfrustrowane kar� zwierze reaguj�c agresj� mo�e przenie�� j� na dziecko. Wszelkie kontakty psa z dzieckiem, zw�aszcza ma�ym, powinny by� nadzorowane przez doros�ych, nie tylko z uwagi na agresj� lecz tak�e dlatego, �e w zabawie zar�wno dziecko psu jak i pies dziecku mo�e zrobi� krzywd�, cho�by przesuwaj�c �ap� po twarzy. Nale�y dba� o to by wzajemne kontakty przebiega�y bez konflikt�w i by�y dla obu stron przyjemne, bowiem wszelkie negatywne skojarzenia czy emocje mog� by� przyczyn� powa�niejszych trudno�ci zar�wno z zachowaniem psa jak i strachem dziecka przed czworono�nym przyjacielem. Do�� cz�sto opiekunowie ps�w traktuj� ich seksualne zap�dy jako przejaw tak zwanej dominacji i pr�buj� niejako w zamian "zdominowa�" psa sposobami jakie zalecaj� tradycyjne poradniki - zabraniaj�c psu wchodzi� wy�ej ni� cz�owiek, jedz�c przed psem, przechodz�c przed nim w drzwiach czy nie pozwalaj�c wygrywa� w zabawach. Oczywi�cie zachowania rywalizacyjne sterowane pop�dem p�ciowym s� pewnego rodzaju demonstracj� przewagi s�u��cej zdobyciu dost�pu do potencjalnej partnerki, jednak ich celem nie jest nigdy zdobycie pozycji "przyw�dcy stada" w ludzkiej rodzinie. Dlatego wspomniane dzia�ania nie maj� wi�kszego sensu tak w radzeniu sobie z niechcianymi zachowaniami seksualnymi jak i w przypadku jakichkolwiek trudno�ci z wychowaniem pupila. Co wi�cej, je�li spos�b ich egzekwowania budzi w zwierz�ciu negatywne emocje, mog� przyczyni� si� one do os�abienia dobrych relacji z psem i by� powodem trudno�ci z jego zachowaniem. Zdecydowanie lepiej widzie� problem seksualnych zap�d�w w �wietle wrodzonych wzorc�w zachowania oraz bezpo�rednich korzy�ci, g��wnie emocjonalnych, jakie ma zwierz� skacz�ce na ludzkie nogi. Pozbawienie psa tych korzy�ci i nauczenie go czerpania satysfakcji z innych, nie sprawiaj�cych nam k�opotu aktywno�ci, jest w zdecydowanej wi�kszo�ci przypadk�w kluczem do rozwi�zania problemu. Zdarza si�, �e opisane tu sposoby radzenia sobie z problemem kopulacji ludzkich n�g, innych zwierz�t czy przedmiot�w nie dzia�aj�. W takich wypadkach najlepiej zasi�gn�� porady behawiorysty, kt�ry dok�adnie okre�li mo�liwie wszystkie przyczyny zachowania. Trzeba bowiem pami�ta�, �e na zachowanie zwierz�cia ma wp�yw nie tylko to czego si� nauczy� i jak na jego zachowanie reaguje otoczenie lecz tak�e inne czynniki, jak poziom zaspokojenia potrzeb, styl �ycia, relacje z otoczeniem i opiekunami, stan zdrowia czy rodzaj diety. (Artyku� ukaza� si� w numerze 9/2007 miesi�cznika M�J PIES)

Andrzej K�osi�ski www.amichien.pl

GENETYKA - NIE TAKA STRASZNA

Wed, 16 Dec 2009 17:56:59 +0100

Geny letalne i polletalne

A wiec od poczatku : odnosnie genow letalnych, czuli takich, ktore niosa ze soba cechy smiertelne - w odroznieniu od genow polletalnych, odpowiedzialnych z kolei za zagrozenie zycia ( np. smierc w pozniejszym okresie rozwoju lub ciezkie kalectwo wykluczajace zwierzatko z normalnego funkcjonowania ). Przyklad : gen odpowiedzialny za rodzaj siersci, a raczej jej brak - gen bezwlosowosci H (np. u chinskich grzywaczy, psow meksykanskich) w formie homozygotycznej HH powoduje zamieranie zarodkow w zyciu plodowym. Gen ten jest genem dominujacym ( dlatego piszemy go duza litera ). Pieski nagie moglyby wiec miec dwa rodzaje genotypu : HH i Hh. Jak wiemy, ten pierwszy odpada w przedbiegach, pozostaje tylko ten drugi Hh ( jest to tzw. heterozygota ). W heterozygocie dany gen wystepuje w dwoch roznych allelach: dominujacym H i recesywnym h. Pieski owlosione - powder puffy - maja genotyp inny: hh. Jest to homozygota recesywna, czyli nie dosc, ze gen wystepuje w dwoch identycznych allelach h, to sa one recesywne, czyli slabo lub w ogole "nie sa dopuszczane do glosu". Zawsze dobieramy wiec do rozrodu dwa rozne genotypowo psy : Hh i hh. Polaczenie Hh z Hh ( czyli dwoch naguskow) daloby w efekcie czesc szczeniat martwych lub zarodki zostalyby zresorbowane w macicy. Tyle teoria. Wiem od doswiadczonych hodowcow, ze krzyzuja dwa golaski,ale tylko przez pierwsze, powiedzmy dwa pokolenia, ale zawsze jest to polaczone z duzym ryzykiem.

Gen recesywny i dominujacy, locus, allel, chromosom

Jak wiemy, cale psie cialko sklada sie z ogromnej liczby komorek ( ktore tworza tkanki, te zas organy, etc. ). W kazdej komoreczce (oprocz doroslych erytrocytow - czerwonych krwinek ) mieszka sobie jadro, w ktorym z kolei znajduja sie chromosomy. Pies ma ich 39 par. W chromosomach, w specjalnych "domkach" nazywanych loci ( liczba pojedyncza - locus ) mieszkaja z kolei geny - najwazniejsza struktura genetyczna. Dlaczego? dlatego, poniewaz gen jest nosnikiem (listonoszem) informacji genetycznej, jest odpowiedzialny m.in. za barwe siersci, dlugosc wlosa, ale takze za cechy charakteru, temperament, plec, jednym slowem wszystkie cechy ilosciowe i jakosciowe.�
Dzieki genom psy wygladaja jak wygladaja i zachowuja sie tak, a nie inaczej - jest to oczywiscie ogromne uproszczenie. Chromosomy w "teatrze zycia" wystepuja parami. Na kazdym z nich "siedzi" gen - czyli na pare chromosomow przypada para genow - tzw. alleli. Niektore allele sa na tyle silne, ze dzialaja w pojedynke - sa to allele dominujace (oznaczane duza litera). Inne sa slabiutkie, musza polaczyc sily i wspolpracowac parami - to a. recesywne (oznaczane mala literka).�
Przyklad - czyli jak dobrze wiedziec o wplywie genu na umaszczenie. Gen zajmujacy lokal M (czyli locus M, czyli w skrocie gen M) jest odpowiedzialny za marmurkowa barwe siersci, czesta u collie, sheltie, jamnikow, cardiganow czy dogow arlekinow. Jest to allel dominujacy. Jego slabszy odpowiednik - recesywny gen m warunkuje umaszczenie jednolite. U osobnika homozygotycznego pod wzgledem genu M, czyli posiadajacego genotyp MM pojawiaja sie anomalie w budowie galki ocznej (slabszy wzrok, slepota) i nieprawidlowa budowa kanalu sluchowego (gluchota). U dogow niemieckich - wg niektorych autorow - wystepuje dodatkowy allel omawianego genu : Mh (h powinno znajdowac sie w gornym "narozniku" litery M). Daje on czarne laty na czysto bialym tle - wyglada to super, prawda? Ale efekt fenotypowy u homozygot jest bardzo przykry : zamieranie zarodkow. U osobnikow heterozygotycznych - jest O.K. Ale tak czy inaczej gen M ma dosyc wredny wplyw na galke oczna u psow marmurkowych - daje tzw. porcelanowe oko. Kojarzac ze soba dwa marmurki lub arlekiny trzeba byc przygotowanym, ze 25% dzieciaczkow bedzie mialo problem ze sluchem i wzrokiem.�
Uwaga : gen, ktory determinuje (czyli wplywa) wiecej niz jedna ceche nazywamy plejotropowym. Takie dzialanie ma wlasnie gen M.

Epistaza

Uwaga !!! W trakcie czytania tekstu warto zaopatrzyc sie w tabliczke czekolady !!! - jako pomoc dydaktyczna, dla wzmocnienia ciala i ducha :)))
O dominacji - jako efekcie dzialania genow pisalam wczesniej. Teraz tylko przypomne: allel dominujacy jest silniejszy i pracuje samodzielnie, allel recesywny, aby ujawnic swoje dzialanie, musi pracowac parami, np. pies o genotypie homozygotycznym BB lub heterozygotycznym Bb ma siersc czarna, natomiast pies o smakowitym kolorze czekolady (mniam, mniam) to homozygota bb - samo b nie wystarczy (to tak, jak czekolada bez cukru - w naszym, ludzkim pojeciu :))) Akcja dominacji rozgrywa sie w jednym lokalu (locus).�
Epistaza natomiast to takze efekt dzialania genow, ale z roznych loci (czyli z roznych domkow). Tutaj jeden gen, lub ich uklad, jest silniejszy i "maskuje" dzialanie genu z innego locus, przy czym ich wspolna praca determinuje (wplywa) ostateczne umaszczenie.
Przyklad: u labradora wystepuja trzy rodzaje umaszczenia: czarne, czekoladowe i zolte. Aby te kolorki mogly ujrzec swiatlo dzienne, potrzebne sa geny z dwoch domkow: B i E. Allele z locus E to allele wielokrotne: oprocz E i e sublokatorami sa takze Em i ebr - ale o nich pozniej. Allel E umozliwia prawidlowe wyksztalcenie ciemnego pigmentu, natomiast e - powoduje rozjasnienie ciemnej siersci do rudej lub zoltej. Psy o genotypie ee beda zawsze zolte. Allele z tego locus pracuja tylko w komorkach wlosa ( siersci ), allele z locus B - w komorkach calego ciala (sa bardzo pracowite :))
Labradory fenotypowo czarne maja nastepujace genotypy : BBEE, BbEE, BBEe i BbEe. Z kolei apetyczne psy czekoladowe - bbEe, bbEE (zwroccie uwage na uklad homozygotyczny bb). Labradory zolte - to osobniki z czarnym nosem o "wzorze" BBee oraz Bbee, lub z nochalem cielistym, brazowym : bbee.Tu mozemy miec do czynienia z epistaza - uklad ee wplynal na ostateczny, zolty kolor siersci, przy czym uklad bb zaowocowal tylko brazowym nosem. Wyrazniej zjawisko epistazy widoczne jest u PON-a. U pieskow tej rasy na umaszczenie wplywa nie tylko gen z locus B, ale ostateczny szlif nadaje gen z locus G. W tym ukladzie (niezaleznie czy w locus B bedzie dzialal gen B czy bb) gen G - jako epistatyczny w stosunku do B - wplynie na siwienie siersci.
A wracajac do genu z locus E - uklad ee daje takze piekny, zloty kolor cocker spanielom i goldenom. U tych ras, a takze u seterow i bokserow do glosu dochodzi takze gen z locus A, ale o tym w nastepnym odcinku.

autor: Anka Janiszewska

DZIEDZICZENIE UMASZE�

Wed, 16 Dec 2009 17:56:31 +0100

Obecno�� r�norakich kolor�w w�r�d ssak�w zwi�zana jest z wyst�powaniem granulek pigmentu w kom�rkach sk�ry zwanych melanocytami. Dzi�ki zlokalizowanym na powierzchni cia�a melanocytom po�o�one w g��bi organy chronione s� przed szkodliwym wp�ywem promieniowania ultrafioletowego. W miejscach niepigmentowanych melonocyty nie wyst�puj�.

We w�osach ps�w wyst�puj� dwa rodzaje pigmentu, czarna/br�zowa eumelanina i ��ta/czerwona feomelanina. R�ne kombinacje tych barwnik�w daj� nam wszystkie mo�liwe umaszczenia. To, jak dany pies wygl�da, zale�y od obecno�ci lub braku jednego b�d� obydwu barwnik�w w sk�rze i w�osach, stopnia rozmycia pigment�w, sposobu roz�o�enia pigmentu na danym w�osie oraz sposobu roz�o�enia pigmentowanych w�os�w na obszarze cia�a.

Umaszczenie warunkowane jest przez geny z oko�o 10 loci wyst�puj�ce w 2-6 allelach, kt�re kolejno om�wi�, aby u�atwi� ca�o�ciowe spojrzenie zebrane zosta�y poni�ej w formie uproszczonej tabeli. Rzecz jasna nie wszystkie przedstawione tu allele spotykamy u malamut�w.

Geny odpowiedzialne za umaszczenie ps�w nie s� jeszcze do ko�ca zbadane, wi�c wi�kszo�� z tego, o czym mo�na tu przeczyta�, to niestety jedynie hipotezy, teorie maj�ce t�umaczy� zjawiska obserwowane w hodowli (badany jest wi�c raczej fenotyp ni� genotyp). Jedynie cz�� przedstawionych tu alleli zosta�a zlokalizowana i zbadana. Dlatego te� zapewne b�d� musia�a aktualizowa� t� stron� po ka�dym przeczytanym artykule. ;)
Przed lektur� tej strony przeczytaj koniecznie artyku� Anki Janiszewskiej, t�umacz�cy podstawowe poj�cia genetyki takie jak allel, locus czy dominacja- bez tego trudno b�dzie zrozumie� poruszane tu zagadnienia.

Artyku� znajduje si� tutaj.

LOCUS A (Agouti)

Geny z tego locus decyduj� o strefowym rozmieszczeniu pigmentu, przy czym maj� one r�ny�
wp�yw na w�os r�nych cz�ci cia�a. U szpic�w prawdopodobnie wyst�puj� nast�puj�ce allele, wyszczeg�lnione od najbardziej dominuj�cego do najbardziej recesywnego:
A - umaszczenie jednolite (dominuj�ce czarne); istnienie tego allelu postulowane by�o przez Little'a, jednak badania Kernsa i wsp. wykaza�y, �e jednolicie czarne umaszczenie nie jest warunkowane przez geny z locus agouti, ale przez geny z zupe�nie innego chromosomu�
(patrz: locus K)
a^y - kolor z�oty (��to-�niady)
a^w (wild)- kolor wilczasty (inaczej dziki lub agouti), u wi�kszo�ci ssak�w najbardziej dominuj�cy allel w tym locus
a^s (saddle)- czaprakowy (czarne lub br�zowe siod�o, reszta ja�niejsza), nie wiadomo na pewno, czy jest to osobny allel, czy te� umaszczenie czaprakowe jest warunkowe przez allel at modyfikowane przez gen z innego locus
a^t - podpalany czarny lub br�zowy, przez genetyk�w okre�lany jako bicolor
Przyjmuje si�, �e wszystkie malamuty s� homozygotami awaw, co oznacza, �e maj� umaszczenie wilczaste podobne do obserwowanego u wilk�w i niekt�rych innych dzikich psowatych - na w�osie wyst�puj� jasne i ciemne pasy, ja�niejsze s� ni�sze partie ko�czyn, brzuch, sp�d ogona itd.
Geny z locus A znajduj� si� pod wp�ywem gen�w-modyfikator�w z innych loci powoduj�cych mniejsze lub wi�ksze wysycenie koloru szarego czy rudego, mog� by� tak�e pod wp�ywem licznych gen�w "rufus" mog�cych dawa� r�ne stopnie zrudzenia ko�c�wek w�os�w nawet u szarych czy czarnych ps�w. U malamut�w efektem dzia�ania tych gen�w jest kolor sobolowy (opis wszystkich umaszcze� znajduje si� w komentarzu do wzorca rasy). Gen ten mo�e dawa� tak�e charakterystyczne biszkoptowe znaczenia na nogach, zale�ne od obecno�ci gen�w-modyfikator�w i serii locus C, o kt�rej mowa poni�ej. Geny te tak�e powoduj� stopniowe rozja�nienie podstawowego koloru z wiekiem, tak �e z niemal czarnych czy g��boko czekoladowych szczeni�t wyrastaj� wilczaste czy rude osobniki doros�e, z wiekiem rozja�niaj� si� tak�e znaczenia na�
g�owie.
Dominacja poszczeg�lnych alleli w locus agouti. Gen agouti zosta� zmapowany i trwaj� badania psiego DNA maj�ce odpowiedzie� nam na pytanie, kt�re umaszczenia s� przez ten gen determinowane. Nadal jednak nie wiadomo, ile tak naprawd� alleli ma ten gen, nie mo�emy by� r�nie� do ko�ca pewni wy�ej podanego szeregu dominacji. Dzieje si� tak, poniewa� nie ma rasy, u kt�rej by wyst�powa�y wszystkie te allele, wobec czego szereg dominacji ustala si� na podstawie danych hodowlanych i wynik�w bada� nad dominacj� r�nych par tych alleli u poszczeg�lnych ras.
Dlaczego na w�osie typu aguti wyst�puj� charakterystyczne ciemne pasy? Wiemy ju�, �e za ciemne zabarwienie w�osa odpowiedzialna jest eumelanina. Za jej produkcj� odpowiada z kolei produkowany w przysadce m�zgowej hormon melanotropowy MSH (melanocyte stimulating hormone), z kt�rym peptyd agouti (ASIP - agouti signal peptide) rywalizuje w wi�zaniu si� z receptorem melanocortin. Rywalizacja ta trwaj�c w czasie wzrostu w�osa powoduje w�a�nie jego naprzemienne ubarwienie, w zale�no�ci do tego, czy w danym momencie produkcja eumelaniny by�a zahamowana czy nie.
BTW u zwierz�t polarnych MSH przczynia si� do sezonowych zmian ubarwienia sier�ci, kt�ra latem jest ciemniejsza, a zim� ja�niejsza.

LOCUS B (Brown/Black)

Allele z tego loci decyduj� o kolorze ciemnego pigmentu, tzn. czy eumelanina b�dzie czarna czy�
br�zowa
B - kolor czarny (dominuj�cy)
b - rozja�nienie koloru czarnego do br�zowego i czerwonego do p�owego (recesywny); rozja�niony jest nie tylko w�os, ale tak�e oczy, nos, poduszki �ap itd.
U malamut�w allel B daje czarny nos i czarne, szare lub sobolowe umaszczenie, natomiast allel b daje w�trobiany nos i br�zowe b�d� rude umaszczenie. W tym miejscu warto przyjrze� si� bli�ej dziedziczeniu rudego umaszczenia u malamut�w. Jak pami�tamy, w ka�dym locus znajduje si� para gen�w, mamy wi�c tutaj trzy mo�liwo�ci:
BB - pies o ciemnym umaszczeniu
Bb - pies o ciemnym umaszczeniu, nosiciel "genu rudo�ci"
bb - pies rudy
Poniewa� allel b jest recesywny, rude umaszczenie moga mie� tylko homozygoty bb, wynika st�d, �e po parze rudych rodzic�w urodzi� si� mog� wy��cznie rude szczeni�ta. W przypadku ps�w o ciemnym umaszczeniu nie wiemy, czy s� one homozygotami BB, czy heterozygotami Bb. Je�li oboje rodzice s� Bb, mog� wsp�lnie dawa� rude szczeni�ta. Je�li natomiast rudego malamuta skojarzymy z osobnikiem BB, wszystkie szczeni�ta b�d� ciemne, ale bed� nosicielami allelu b, a wi�c potencjalnie b�d� mog�y dawa� rude potomstwo.
Allel b znajduje si� tak�e pod wp�ywem wy�ej wspomnianych gen�w "rufus", co powoduje zmienno�� nasycenia barwy czerwonej czy w�trobianej - malamuty okre�lane jako rude wyst�puj� w wielu odcieniach, od jasnego oran�owego, przez rudy i czekoladowy po bardzo ciemny br�z. Warto zauwa�y�, �e nie znany jest jakikolwiek zwi�zek pomi�dzy genami odpowiedzialnymi za umaszczenie a jakimikolwiek innymi genami odpowiedzialnymi za zdrowie czy charakter u malamuta.

LOCUS C (Color, albinotyczny)

Geny z tego locus s� dziedziczone w stosunkowo prosty spos�b, ale ich dzia�anie jest bardziej rozleg�e. Poszczeg�lne allele decyduj� o tym, czy melanina mo�e by� w normalny spos�b produkowana, z tym �e geny z tego locus maj� wi�kszy wp�yw na czerwony/br�zowy pigment b i�
p�owe obszary aw ni� na czarny pigment B. Poni�ej allele u�o�one od najbardziej dominuj�cego do najbardziej recesywnego:
C - normalna produkacja melaniny (najbardziej dominuj�cy allel, ale nie ca�kowicie�
dominuj�cy!)
c^ch - kolor szynszylowy, ogranicza produkcj� ��tej feomelaniny bez wp�ywu na eumelanin�;�
wed�ug innych zr�de� czerwony pigment zostaje rozja�niony lub ca�kowicie zanika, za� czarny rozja�nia si� do szarego
c^d - ogranicza produkcj� melaniny we w�osach (bia�e umaszczenie) bez wp�ywu na barw� nosa i oczu, jak np. u samojeda; istniej� kontrowersje wok� tego, czy ten gen w og�le istnieje
c^b (Cornaz albino) - jasnoszare umaszczenie i niebieskie oczy, opisane tylko u peki�czyk�w i pomeranian�w
c - albinizm, bia�e umaszczenie oraz r�owe oczy i nos
By� mo�e w tej serii istnieje wi�cej alleli.
U malamut�w wyst�puj� jedynie allele C i cch. C daje pe�n� pigmentacj�, widoczn� u ps�w o mahoniowym czy w�trobianym umaszczeniu. W wi�kszo�ci przypadk�w wyst�puje w uk�adzie heterozygotycznym Ccch, rzadziej jako CC. Zak�adamy tak poniewa� allel cch, zar�wno w formie homozygotycznej jak i heterozygotycznej, jest prawdopodobnie odpowiedzialny za ja�niejsze obszary (ale nie bia�e �apy, klatk� i koniec ogona - o tym poni�ej) zar�wno u czarnych jak i�
br�zowych ps�w w tym r�wnie� za bia�e znaczenia na pysku (szczeg�owo opisane w komentarzu do wzorca). Z tego te� powodu przyjmujemy, �e nie mamy tu do czynienia z dominacj� zupe�n� allelu C.
Pies CC b�dzie mia� obszary bardzo wysyconego p�owego (jasnobr�zowego) koloru, tak �e b�dzie niemal tricolorem.
Najbardziej podatne na wp�yw allelu cch s� obaszary o jasnym p�owym kolorze, najmniej obszary ciemne/czarne. Najprawdopodbniej istnieje pewna liczna gen�w modyfikator�w wp�ywaj�cych na ostateczny efekt dzia�ania tego rozja�nienia. Pies o umaszczeniu w�trobianym b�d�cy homozygot� cchcch b�dzie niemal kremowy. Gen cch wraz ze swoimi modyfikatorami najprawdopodbniej odpowiada za olbrzmi� r�norodno�� malamucich umaszcze�, od ciemnego foczego po jasne srebrno-szare.

Locus D (Dilution - rozwodnienia)

Allele z tego locus decyduj� o tym, czy barwa podstawowa jest nasycona (czarny, w�trobiany) czy rozmyta (b��kitny, p�owy, srebrny)
D - barwa intensywna (gen dominuj�cy)
d - rozja�nienie pigmentu (gen recesywny)
Rozmycie czarnego barwnika da nam malamuta w kontrowersyjnym, acz bardzo rzadkim, umaszczeniu b��kitnym (BBdd) - z szarym futrem i charakterystycznym szarym nosem i wargami, rozja�nione s� tak�e oczy. Niekt�re b��kitne psy miewaj� ciemne oczy, co wskazywa�oby na istnienie niezale�nego genu ciemnego oka.
Najbardziej chyba znanym przyk�adem "rozwodnionego" umaszczenia jest wy�e� weimarski (bbdd).

Locus E (Extension)

Nast�pny kontrowersyjny locus.
Allele z serii E odpowiedzialne s� za produkcj� i roz�o�enie czarnego pigmentu (eumelaniny) na ciele i g�owie psa.
E^m - rozsuni�cie ciemnego pigmentu na kra�ce cia�a, co powoduje powstanie ciemnej maski (jak np. u du�ych ps�w japo�skich); maska mo�e by� niewidoczna u czarnych, br�zowych czy b��kitnych ps�w; niekt�re �r�d�a sugeruj� istnienie osobnego locus zwi�zanego z mask�
E - normalne roz�o�enie pigmentu, zale�ne od gen�w z innych loci
e^br (brindle) - pr�gowanie (jak np. u akit); niekt�re �r�d�a sugeruj� istnienie osobnego locus warunkuj�cego obecno�� pr�gowania, niezale�nego od locus warunkuj�cego ciemn� mask�
e - spowodowane mutacj� ograniczenie wyst�powania ciemnego pigmentu, bez wp�ywu na pigment ��ty (np. ��lto-kremowe labradory), rozja�niony jest nie tylko w�os, ale tak�e nos, poduszki �ap itd.
Malamuty maj� w locus genotyp EE, podobnie jak wi�kszo�� szpic�w. By� mo�e bia�e malamuty to eec^chc^ch.
Genem odpowiedzialnym za to, czy dany pies b�dzie produkowa� ciemny pigment, jest MSHr (Melanocyte Stimulating Hormone Receptor Gene), oznaczany tak�e jako MC1R (Melanocortin�
Receptor 1), znajduj�cy si� u psa na 5 chromosomie. Najbardziej dominuj�cy allel E powoduje, �e eumelanina jest normalnie produkowana, natomiast homozygota ee jest czerwona b�d� ��ta poniewa� produkuje jedynie feomemelanin�. Osobniki rude b�d� ��te, ale o czarnych ko�c�wkach w�osa, nie s� oczywi�cie ee.

Locus G (greying - szarzenie, siwienie)

G - ten dominuj�cy allel powoduje stopniowe rozja�nienie z wiekiem czarnego pigmentu sier�ci do barwy szarej b�d� b��kitnej (jak np. u kerry blue terrier�w czy deerhound�w), przy czym nos, wargi itd. pozostaj� czarne
g- brak szarzenia
Itnienie genu szarzenia postulowa� Little, jednak gen ten jeszcze nie zosta� odkryty.
Malamuty s� recesywnymi homozygotami gg.

Locus K (blacK)

Geny locus K maj� kluczowe znaczenie w produkcji czarnego pigmentu u wielu ras, np. u doga niemieckiego, greyhounda czy whippeta, u niekt�rych ras jednak nic nie zmieniaj�c. Badania Kernsa (2003) wykaza�y, �e "dominuj�cy czarny", kt�ry pocz�tkowo postulowany by� jako allel A z locus agouti, jest genotypem epistatycznym do p�owego/sobolowego i innych fenotyp�w agouti, kt�ry pojawia si� w�a�nie w locus K.

Locus M (merle - marmurkowy)

M - cz�ciowo redukuje pigmentacj�
m - nie ma wp�ywu na pigment
Heterozygota Mm daje kolor marmurkowy, homozygota MM daje bia�e, a cz�sto �lepe, g�uche lub bezp�odne zwierz�ta. Dlatego te� na przyk�ad u collie zabronione jest kojarzenie osobnik�w marmurkowych Mm.
U malamut�w mamy do czynienia wy��cznie z homozygotami mm.

Locus P (Pink-eyed)

Jest to kolejny locus mog�cy dawa� rozwodnienie pigmentu. Recesywny allel p radykalnie redukuje ciemny pigment, pozostawiaj�c jasny pigment w niezmienionym stanie - homozygota pp ma bia�e umaszczenie i r�owe oczy.�
Malamuty s� homozygotami PP.

Locus S (spotting - plamisto��)

Allele z tej serii powoduj� wyst�powanie r�nej wielko�ci bia�ych plam na podstawowym umaszczeniu. Jest to kolejny locus o silnej zale�no�ci od gen�w-modyfikator�w daj�cych ca�y zakres r�norakich znacze�. Jak na razie nie odkryto gen�w odpowiedzialnych za bia�e plamy, wi�c przedstawione tu allele to jedynie hipotezy badaczy. Little zak�ada�, �e plamisto�� zale�y�
g��wnie od alleli w locus S, jednak prawdopodobnie geny za ni� odpowiedzialen mog� znajdowa� sie w kilku loci z 2 ewentualnie 3 allelalmi ka�dy. W �adnej pojedynczej rasie nie wyst�puj� wszystkie te allele, wi�c Little nie m�g� ich wyodr�bni� w swoich badaniach. �aden z plamistch fenotyp�w psich nie zosta� powi�zany z okre�lonymi genami. Pomimo kontrowersji wi�kszo�� badaczy zgadza si� co do istnienia nast�puj�cych alleli:
S (self color) - pies ca�kowicie wypigmentowany, bez bia�ych plam (np. labrador)
sⁱ (irish spotting) - znaczenia irlandzkie czyli bia�e skarpetki, koniec ogona, kufa, kropki nad oczami, gwiazda lub pasek na czole, bia�e znaczenia na piersi; geny-modyfikatory mog� zmniejsza� lub powi�ksza� te znaczenia (charakterystyczna bia�a obro�a); typowym�
przyk�adem b�dzie tu basenji albo border collie; w ekstremalnych przypadkach sisi przpomina� mo�e umaszczenie srokate
s^P (piebald) - srokate czyli du�e bia�e plamy w przypadkowy spos�b roz�o�one na ca�ym ciele
s^w (extreme white piebald) - skrajnie du�e bia�e plamy (w efekcie bia�e z obszarami innego koloru ograniczonymi do g�owy)
Trudno powiedzie�, czy allel s^P wyst�puje u malamut�w daj�c mismarkings (por�wnaj: opis umaszcze� w komentarzu do wzorca), ale prawdopodobnie mismarkings powodowane s� przez allel si z dodatnimi modyfikatorami. Zak�ada si�, �e malamuty to w wi�kszo�ci homozygoty SS, zdarza si� jednak, �e wyst�puje u nich te� allel si.
Kontrowersje wok� locus S. Ze skojarze� osobnik�w ze znaczeniami irlandzkimi z innymi �aciatymi rodz� si� szczeni�ta podobne do rodzic�w oraz tak�e o pe�nej pigmentacji S. Nie by�oby to mo�liwe, je�li za znaczenia irlandzkie odpowiedzialne by�yby jedynie allele z locus S, a wi�c zdarza si�, �e znaczenia te pojawiaj� si� wyniku dzia�ania modyfikator�w ograniczaj�cych kolor u ps�w o pe�nej pigmentacji S.
Biel powszechnie pojawia si� u wi�kszo�ci ras na palcach i czubku ogona.

Locus T (ticking - nakrapianie)

T - ma�e ciemne plamki na obszarze bia�ych w�os�w (jak np. u setera angielskiego)
t - brak nakrapiania
Nie zlokalizowano jeszcze genu odpowiedzialnego za nakrapianie.
Malamuty s� oczywi�cie homozygotami tt.

MO�LIWE GENOTYPY MALAMUTA

Prawdopodobnie genotypy poszczeg�lnych malamucich umaszcze� wygl�daj� jak w przyk�adach poni�ej. Dla uproszczenia we wszystkich przypadkach mamy do czynienia z homozygotami SS, jednak mog� tu pojawia� si� tak�e allele si. Kreskami zast�piono allele, co do kt�rych nie ma pewno�ci czy s� homo- czy heterozygotyczne, np. kiedy fenotypowo pies jest czarny, dzieje si� tak dzi�ki ekspresji dominuj�cego allelu B i nie wiemy, czy w danym locus jest para BB czy Bb - wtedy zapisujemy to B-.
Czarny, szary, sobolowy, srebrny z czarnym nosem i wargami, z bia�ymi nogami, brzuchem, klatk� piersiow�, czubkiem ogona, kuf� itd.

a^wa^wB-Cc^chD-E-ggmmPPSStt
a^wa^wB-c^chc^chD-E-ggmmPPSStt

Czarny, szary, sobolowy, srebrny z czarnym nosem i wargami, z wyra�nymi�
jasnobr�zowymi obszarami, z bia�ymi znaczeniami jak powy�ej

a^wa^wB-CCD-E-ggmmPPSStt

Mahoniowy (ciemnorudy) z br�zowym nosem i wargami, z bia�ymi znaczeniami jak powy�ej

a^wa^wbbCc^chD-E-ggmmPPSStt
a^wa^wbbCCD-E-ggmmPPSStt

Czerwony (rudy), z�oty, kremowy z br�zowym nosem i wargami, z bia�ymi znaczeniami jak�
powy�ej

a^wa^wbbc^chc^chD-E-ggmmPPSStt

Bia�y, kremowy z czarnym nosem i wargami

a^wa^wB-c^chc^chD-eeggmmPPSStt

B�ekitny, srebrny z szarym pigmentem nosa i warg, z bia�ymi znaczeniami jak powy�ej

a^wa^wB-c^chc^chD-E-ggmmPPSStt
R�nice w umaszczeniu (nat�eniu barw itd.) w obr�bie ka�dego z tych genotyp�w wynikaj��
z dzia�ania gen�w modyfikator�w.

autor: Anka Janiszewska

B.A.R.F. - DIETA EWOLUCYJNA OPARTA NA SUROWYCH PRODUKTACH

Wed, 16 Dec 2009 17:56:02 +0100

BARF to Bones And Raw Food, czyli dieta oparta na surowych produktach - ko�ciach, mi�sie, warzywach i owocach. Jej tw�rc� jest Australijczyk Dr. Ian Billinghurst, kt�ry postuluje �ywienie ps�w podobnie jak �ywi� si� dzikie psowate. W diecie tej podaje si� surowe produkty pochodzenia zwierz�cego oraz ro�linn� papk� imituj�c� zawarto�� o��dka upolowanych zwierz�t. Doros�ym psom podaje si� dzienn� dawk� pokarmu w ilo�ci oko�o 2-3% ich wagi cia�a. Tabela poni�ej przedstawia zestawienie poszczeg�lnych sk�adnik�w.

Sk�adnik	Zawarto�� w diecie	Dzienna dawka dla 40-kilogramowego malamuta
surowe mi�sne ko�ci	65 %	52 - 78 dkg
mi�so (mi�nie)	15 %	12 - 18 dkg
podroby	10 %	8 - 12 dkg
warzywa	10 %	8 - 12 dkg
Razem	100 %	80 - 120 dkg

Najwa�niejsze jest podawanie surowych mi�snych ko�ci, nie tylko do obgryzania, ale przede wszystkim do jedzenia, bo to one stanowi� trzon diety BARF. Podaje si� skrzyd�a i szyje drobiowe, grzbiety ciel�ce, tusze kurcz�t, tzw. porcje roso�owe (z grubsza obkrojone z mi�sa szkielety), �eberka mniejszych zwierz�t, ogony nutrii itp. Wszystkie te cz�ci sk�adaj� si� z ko�ci, chrz�stek, t�uszczu i ma�ej ilo�ci mi�sa. Teoretycznie najlepsze s� mi�sne ko�ci z kurcz�t, stanowi� najlepsze �r�d�o protein i powinny by� podawane co najmniej 3 razy w tygodniu, a najlepiej codziennie. Bia�e mi�so jest dla ps�w zdrowsze ni� mi�so czerwone, ma wi�cej niezb�dnych kwas�w t�uszczowych. Najlepiej nie stosowa� kur brojler�w, kt�re s� szpikowane antybiotykami i B�g wie czym jeszcze (w Polsce s� przepisy dotycz�ce tuczu, ale nikt nie kontroluje ich przestrzegania. Mi�so (mi�nie) mo�e by� dowolne jednak ryzykowne mo�e by� podawanie wieprzowiny. R�wnie� ryby powinny stanowi� niewielk� cz�� dobrze zbilansowanej diety. Je�li opiera si� diet� g��wnie na rybach, powinny by� podawane w ca�o�ci i z dodatkiem witaminy E. Sardynki zmiksowane z innym jedzeniem podaje si� jako suplement dostarczaj�cy kwas�w Omega-3. Podroby to jedynie niewielka cz�� diety, powinny by� podawane �wie�e i surowe, najlepiej by pochodzi�y z m�odych zwierz�t. Podaje si� w�trob�, nerki, serca, m�zgi, jelita. Niezb�dny sk�adnik diety stanowi� warzywa i owoce, bez nich dieta nie prowadzi do zdrowia. Podaje si� wszystkie warzywa za wyj�tkiem szkodliwej dla ps�w cebuli - marchew, pietruszk�, zielony groszek, buraki, szpinak, seler, warzywa kapustne, czosnek, pomidory, jab�ka, pomara�cze, gruszki, brzoskwinie, banany i tak dalej. Im wi�ksza r�norodno�� warzyw, tym lepiej, bo dieta ma wi�ksze szanse na dostarczenie wszelkich sk�adnik�w od�ywczych. Warzywa powinny by� jak najbardziej dojrza�e, ale nienadpsute. Mo�na do karmy dodawa� r�wnie� obierki od owoc�w i warzyw. Warzywa nale�y podawa� jak najbardziej rozdrobnione - utarte w malakserze lub przepuszczone przez sokowir�wk�, w najgorszym wypadku utarte na tarce o najmniejszych oczkach. Doskonale sprawdza si� mikser dzbankowy do koktajli (warzywa trzeba przed zmiksowaniem pokroi� i zala� wod�). Zmia�d�enie ro�linnych sk�adnik�w diety jest wa�ne, poniewa� pies nie trawi ro�linnych �cian kom�rkowych. Je�li podamy warzywa w du�ych kawa�kach, wi�kszo�� zostanie wydalona niestrawiona i co za tym idzie, pies niewiele b�dzie mia� z nich po�ytku. Komponuj�c mieszank� warzywno-owocow� pami�ta� trzeba, by opiera� j� g��wnie na ro�linach o delikatnym, s�odkawym smaku, bo te pies zjada najch�tniej. Nie przesad�my z ilo�ci� ro�liny str�czkowych i kapustnych, nale�y je podawa� jedynie w niewielkiej ilo�ci. Wa�nym sk�adnikiem zdrowej diety jest t�uszcz, opr�cz tego z mi�sa dodaje si� te� oleje ro�linne, najlepiej olej konopny lub lniany, a tak�e olej z w�troby dorsza. Wspomniane oleje ro�linne musz� by� przechowywane w lod�wce, w otwartej butelce. Zwyk�e oleje (np. rzepakowy czy s�onecznikowy) s� nieodpowiednie. Olej dla psa mo�na kupi� np. w sklepie ze zdrow� �ywno�ci�. Cz�stym dodatkiem jest tak�e jogurt, dostarczaj�cy cennej flory bakteryjnej wspomagaj�cej prac� jelit, powinien to by� jogurt naturalny, z nisk� zawarto�ci� t�uszczu, bez cukru, w ilo�ci oko�o 1 �y�ki dziennie. Jajka s� tanim �r�d�em najwy�szej jako�ci protein, witaminy A, minera��w, podaje si� ca�e surowe jajka ��cznie ze skorupk�, najlepiej zmiksowane z warzywami. Dodatkowo mo�na poda� witaminy E, C, B kompleks, przy czym witaminy E nie nale�y zamra�a�. Mi�sa nie miesza si� z warzywami, kt�re stanowi� osobny posi�ek. W robocie kuchennym przygotowuje papk� warzywno-owocow�, dodaj� do niej zawsze �y�eczk� octu jab�kowego i �y�k� oleju lnianego t�oczonego na zimno, od czasu do czasu jajka, ryby, raz na tydzie� odrobin� czosnku. Od strony finansowej dieta jest por�wnywalna z karmieniem dobr� such� karm�, wymaga jednak troch� wi�cej pracy. Za to jakie u�miechy na malamucich pyskach widzi si� przy ka�dym posi�ku! :) To doskona�e rozwi�zanie zw�aszcza dla w�a�cicieli du�ej ilo�ci ps�w, mieszkaj�cych za miastem, gdzie mo�na tanio kupi� (b�d� wyhodowa� we w�asnym ogr�dku) ekologicznie uprawiane warzywa czy hodowane "bez chemii" kurczaki od s�siada - to daje przewag� nad komercyjnymi karmami, bo dajemy naszym malamutom w pe�ni ekologiczn�, a wi�c najzdrowsz� �ywno��. Przeciwnicy diety BARF zarzucaj� jej oparcie si� na "kurczakach szprycowanych na fermach chemi� i pryskanych warzywach rosn�cych tu� przy autostradzie". To prawda, �e na fermach kurczaki dostaj� antybiotyki, hormony i nie wiadomo co jeszcze, ale sk�d mamy mie� pewno��, �e w przeciwie�stwie do nich kurczaki wchodz�ce w sk�ad suchej karmy pochodz� z gospodarstwa ekologicznego a nie przemys�owej fermy? BARF ma t� przewag�, �e mamy szans� wiedzie�, co podajemy naszym psom.

PRODUKTY SZKODLIWE I TRUJ�CE

Wed, 16 Dec 2009 17:55:31 +0100

Zdarza si�, ze ta sama substancja jest dla cz�owieka oboj�tna, a dla psa stanowi trucizn�. Tak jest z czekolad� - zawiera ona toksyczna dla ps�w theobromine, zwi�zek podobny do kofeiny. Theobromina wyst�puje w kakao, coli, herbacie, czekoladzie, przy czym jej zawarto�� jest r�na w r�nych rodzajach czekolady. Dawki �miertelne mog�ce by� dla psa wielko�ci naszych malamutek (czyli ok. 35kg) to: - nieca�e 2kg czekolady mlecznej, - p� kilograma gorzkiej czekolady, czyli 5 tabliczek, - 0,2g (200 miligram�w) czekolady do pieczenia. Substancja ta, wywo�uj�c u psa nadmierne wydzielanie adrenaliny, powoduje zmniejszenie dop�ywu krwi do m�zgu, zmiany rytmu serca, mo�e wywo�a� atak serca i inne stanowi�ce zagro�enie �ycia problemy. Syndromy zatrucia czekolad� to nadmierne �linienie, nadmierne oddawanie moczu, rozszerzenie �renic, przyspieszone bicie serca, wymioty i biegunka, nadaktywno��, napady drgawek (jak przy padaczce), �pi�czka a w ko�cu �mier�. Je�li by�e� �wiadkiem zjedzenia du�ej ilo�ci czekolady, jak najszybciej wowo�aj wymioty u psa (do 2 godzin po spo�yciu ma to jeszcze sens) i podaj w�giel, kt�ry zmniejszy absorbcje w jelitach. Je�li podejrzewasz, ze tw�j pies zjad� czekolad�, ale nie wiesz kiedy, albo zaobserwowa�e� objawy zatrucia czekolad�, zawie� psa jak najszybciej do lekarza. Zatrucie takie mo�e si� okaza� �miertelne! By zapobiec takim wypadkom trzymaj czekolad� w miejscach niedost�pnych dla psa, upewnij si� tez ze twoje dzieci wiedza, jakie mo�e ona stanowi� zagro�enie dla psa. Ja osobi�cie nie daje nigdy moim malamutom psich przysmak�w o smaku czekoladowym - przyzwyczajone do tego smaku szybciej zdecyduj� si� na zjedzenie znalezionej czekolady. Kolejna niebezpieczna dla ps�w substancja jest cebula w ka�dej postaci. Dla ludzi jest zdrowa, mo�e jednak doprowadzi� do zniszczenia czerwonych krwinek i w konsekwencji anemii u kot�w, ps�w, koni, byd�a i owiec. Dwa plasterki cebuli tygodniowo, oboj�tne surowej czy gotowanej, powoduj� juz zniszczenie takiej ilo�ci hemoglobiny, ze organizm nie otrzymuje tyle tlenu, ile potrzebuje. Symptomy zatrucia cebul� to spadek wagi, nadmierne dyszenie, przyspieszone bicie serca, depresja, os�abienie, pobladniecie b�on �luzowych pyska i dzi�se�. W przypadku stwierdzenia tych objaw�w konieczna jest wizyta u weterynarza. Gro�na dla ps�w mo�e tez by� w�troba. Jest cz�sto u�ywana w �ywieniu ps�w, w niewielkich ilo�ciach dobrze psom s�u�y, jednak podawana w zbyt du�ych ilo�ciach zaczyna szkodzi�. W�rtoba zawiera du�e ilo�ci witaminy A, kt�ra w zwi�kszonych dawkach prowadzi do zatrucia i hiperwitaminozy. Za du�a ilo�� w�troby w po�ywieniu prowadzi do takich objaw�w jak deformacja ko�ci, nadmierny wzrost ko�ci w �okciach i kr�gos�upie, wychudzenie i zanik apetytu (anoreksja). W przypadku stwierdzenia objaw�w hiperwitaminozy koniecznie odwied� z psem weterynarza, bo choroba ta bywa �miertelna. �ywi�c psa such� karm�, nie dodawaj do niej w�troby, a przynajmniej sprawd� sk�ad karmy, by upewni� si�, ze nie doprowadzisz do hiperwitaminozy. Je�li ju� podajesz w�trob�, to gotowana, nigdy nie surowa. Warto te� mie� na uwadze, ze pies potrafi sam syntetyzowa� witamin� A z karotenu. Pr�cz zawarto�ci du�ych dawek witaminy A w�troba kryje jeszcze jedno niebezpiecze�stwo - jest ona mianowicie rodzajem filtra i gromadz� si� w niej substancje toksyczne. Badania wykazuj�, ze w w�trobie i nerkach gromadzi si� kilkakrotnie wi�cej metali ci�kich ni� w mi�niach! Pr�cz tego w�troba zawiera du�o cholesterolu. Ciekawostka: Inuici nigdy nie podawali psom (i sami nie jedli) w�troby bia�ego nied�wiedzia - zawiera ona witamin� A w takim st�eniu, ze jest �mierteln� trucizn�. Ko�ci, ukochany psi przysmak, mog� po gotowaniu b�d� pieczeniu kruszy� si� na cienkie drzazgi, kt�re z kolei mog� wbi� si� w prze�yk b�d� inny odcinek przewodu pokarmowego psa. Najgorsze s� gotowane ko�ci drobiowe, kt�re �ami� si� na bardzo ostre kawa�eczki. Ka�da gotowana ko�� mo�e sta� si� przyczyna �mierci psa, pami�taj wiec by podawa� wy��cznie surowe ko�ci, najlepiej ciel�ce lub wo�owe (wieprzowe bardzo cz�sto wywo�uj� alergie). Objawami wyst�puj�cymi po zjedzeniu ko�ci kt�ra utkwi�a w jelitach mo�e by�: niespokojne kr�cenie si� w kolko, piszczenie a p�niej nawet wycie z b�lu, pr�by znalezienia pozycji, w kt�rej b�l minie. Je�li od�amek ko�ci wbije si� w pysk lub prze�yk, ty albo weterynarz mo�ecie spr�bowa� go usun��. Je�li drzazga wbije si� w �o��dek czy jelita, jedynymi objawami mog� by� ostry b�l i zgon psa. Je�li pies po�yka odgryzione kawa�ki ko�ci, mo�e si� zad�awi�, czego charakterystycznymi objawami s� blade lub sine dzi�s�a, �apanie z trudem oddechu, oddychanie z otwartym pyskiem, tarcie �apami pyska, powolne p�ytkie oddychanie, utrata przytomno�ci (z rozszerzonymi �renicami). W takim wypadku nale�y spr�bowa� usun�� dusz�cy psa kawa�ek ko�ci i gna� do weterynarza. Z drugiej strony miliony ps�w na �wiecie karmione s� diet� BARF i maj� si� dobrze, wida� wi�c, aby chroni� psa wystarczy podawa� mu ODPOWIEDNIE ko�ci. Gotowane jajka s� doskona�ym �r�d�em bia�ka, jednak surowe bia�ko jaja zawiera awidyne - substancje niszcz�ca biotyn�, dlatego nie mo�na ich podawa� zbyt cz�sto (1-2 jajka raz w tygodniu w zupe�no�ci wystarcz�). Biotyna to jedna z grupy witamin B, niezb�dna do wzrostu i zdrowia psiej sier�ci. Symptomy niedoboru biotyny to linienie, os�abienie, op�nienie wzrostu, deformacje szkieletu. Podaj�c malamutowi jajka uzupe�niaj p�niej witamin� B. Dla psa niebezpieczne mo�e si� okaza� nawet... surowe mi�so. Wprawdzie psy s� z natury drapie�nikami, jednak ich system odporno�ciowy nie jest przystosowany do radzenia sobie ze wszystkimi bakteriami, kt�re mog� znajdowa� si� w przemys�owo przetwarzanym mi�sie. Dwoma g��wnymi sprawcami zatru� s� salmonella w drobiu i clostridium w mesie. Salmonella nie ulega zniszczeniu kwasami �o��dkowymi lecz zajmuje jelito cienkie i w�z�y limfatyczne, a stamt�d rozprzestrzenia si� do krwioobiegu. Kiedy tw�j pies zakazi si� salmonell�, mo�e infekowa� inne psy i ludzi (zw�aszcza dzieci) kt�rych odporno�� jest obni�ona. Pami�taj o tym i w trakcie leczenia trzymaj psa w odosobnieniu. Symptomy zaka�enia salmonell�: s�aby apetyt, wysoka gor�czka, biegunka, odwodnienie, b�l brzucha, depresja, osowienie. Zaka�enie salmonell� wymaga leczenia, mo�e prowadzi� nawet do �mierci psa. Z kolei clostridium wydziela toksyny atakuj�ce uk�ad nerwowy psa. Objawy to wymioty, b�l �o��dka, biegunka (w ostrym przebiegu krwawa), stan szoku, parali�. Podawaj psu wy��cznie mi�so z pewnego �r�d�a! Wieprzowina jest alergenem, pr�cz tego cz�steczki t�uszczu w wieprzowinie s� wi�ksze ni� w innych rodzajach mi�sa, przez co mog� zatyka� drobne naczynia krwiono�ne psa. Unikaj podawania psu wieprzowiny. Wi�kszo�� ps�w cierpi na nietolerancje laktozy - nie produkuj� enzymu laktazy niezb�dnego do trawienia mleka. Podanie mleka (lod�w itp.) z regu�y wywo�uje takie objawy jak nadmierne wydzielanie gaz�w, biegunka, odwodnienie, objawy sk�rne (wypadanie sier�ci, sw�dzenie, stany zapalne skory). Z diety psa nale�y wykluczy� tak�e grzyby, poniewa� zdarza si�, ze pies nauczony jedzenia grzyb�w, przyzwyczajony do ich smaku i zapachu, zjada r�wnie� grzyby znalezione na spacerze. Niekt�re mog� si� okaza� �miertelnie truj�ce.